काठमाडौं । दक्षिण अफ्रिकी कानुनविद् तथा संयुक्त राष्ट्रसंघकी पूर्व मानवअधिकार उच्चायुक्त नवी पिल्लईलाई सन् २०२६ को नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गरिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको प्रभाव र दायरा विस्तार गर्न तथा शान्ति र न्याय प्रवर्द्धनमा पुर्याएको योगदानको सम्मानस्वरूप उनलाई उक्त पुरस्कार प्रदान गरिएको हो।
नर्वेजियन नोबेल समितिले शुक्रबार, अक्टोबर ९ मा पुरस्कार घोषणा गरेको हो। ८५ वर्षीया पिल्लई अन्तर्राष्ट्रिय न्याय, मानवअधिकार संरक्षण र युद्ध अपराध तथा मानवताविरुद्धका अपराधमा दोषीलाई जवाफदेही बनाउने अभियानमा लामो समयदेखि सक्रिय रहँदै आएकी छन्।
रंगभेदविरुद्धको कानुनी संघर्षबाट अन्तर्राष्ट्रिय न्यायसम्म
सन् १९४१ मा दक्षिण अफ्रिकाको डरबनमा जन्मिएकी पिल्लईले रंगभेदको शासनकालमा विभेदमा परेका समुदाय र रंगभेदविरोधी अभियन्ताहरूको पक्षमा कानुनी पैरवी गरेकी थिइन्। दक्षिण अफ्रिकामा रंगभेदविरुद्धको संघर्षका क्रममा उनले मानवअधिकार र समान न्यायको पक्षमा आवाज उठाइन्।
सन् १९९५ मा उनी दक्षिण अफ्रिकाको उच्च अदालतमा न्यायाधीश नियुक्त हुने पहिलो अश्वेत महिला बनिन्। त्यसपछि उनले अन्तर्राष्ट्रिय न्यायिक संस्थाहरूमा महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी सम्हालिन्।
पिल्लईले रुवान्डाका लागि गठित अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी न्यायाधिकरणमा न्यायाधीशका रूपमा काम गरेकी थिइन्। उनले अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत (ICC) मा पनि न्यायिक जिम्मेवारी सम्हालिन्। यी संस्थाहरूले नरसंहार, युद्ध अपराध र मानवताविरुद्धका अपराधमा न्यायिक प्रक्रिया अघि बढाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन्।
संयुक्त राष्ट्रसंघको मानवअधिकार प्रमुखको जिम्मेवारी
पिल्लईले सन् २००८ देखि २०१४ सम्म संयुक्त राष्ट्रसंघको मानवअधिकार उच्चायुक्तका रूपमा काम गरेकी थिइन्। उक्त जिम्मेवारीमा रहँदा उनले विश्वभर मानवअधिकार संरक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको कार्यान्वयन र पीडितलाई न्याय दिलाउने विषयमा जोड दिएकी थिइन्।
उनले पछिल्लो समय प्यालेस्टिनी भूभागसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघको स्वतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान आयोगको नेतृत्वसमेत गरेकी थिइन्। उक्त आयोगले गाजामा नरसंहार भएको निष्कर्ष निकालेको थियो, जसलाई इजरायलले अस्वीकार गर्दै आएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको महत्त्वमा जोड
नोबेल समितिले पिल्लईलाई सम्मान गर्नुको प्रमुख सन्देश अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र न्यायिक संस्थाको महत्त्वलाई पुनः स्थापित गर्नु रहेको छ। विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा द्वन्द्व बढिरहेका बेला युद्ध अपराध तथा मानवताविरुद्धका अपराधमा जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्नु शान्ति स्थापनाका लागि आवश्यक रहेको समितिको दृष्टिकोण छ।
यस वर्षको नोबेल शान्ति पुरस्कारसँगै पिल्लईले १ करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर प्राप्त गर्नेछिन्। पुरस्कार वितरण समारोह डिसेम्बर १० मा नर्वेको राजधानी ओस्लोमा आयोजना हुनेछ।
पिल्लईको सम्मानलाई अन्तर्राष्ट्रिय न्याय, मानवअधिकार संरक्षण र कानुनको शासनका पक्षमा लामो समयदेखि भइरहेका प्रयासको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताका रूपमा हेरिएको छ।
