काठमाडौं । सन् २०२६ को शरीरक्रिया विज्ञान तथा चिकित्सा विधातर्फको नोबेल पुरस्कार तीन वैज्ञानिकले संयुक्त रूपमा प्राप्त गरेका छन्। अमेरिकाका कार्ल डिइसेरोथ तथा जर्मनीका पिटर हेगेमन र जर्ज नागेललाई प्रकाश-संवेदनशील आयन च्यानल र अप्टोजेनेटिक्स प्रविधिसम्बन्धी खोजका लागि उक्त पुरस्कार प्रदान गरिएको हो।
नोबेल पुरस्कार समितिका अनुसार उनीहरूको अनुसन्धानले जीवित मस्तिष्कमा रहेका स्नायु कोषहरूको गतिविधिलाई प्रकाशको माध्यमबाट नियन्त्रण गर्न सम्भव बनाएको छ। यस खोजले मस्तिष्कले स्मृति, भावना र व्यवहारलाई कसरी आकार दिन्छ भन्ने अध्ययनका लागि नयाँ सम्भावना खोलेको छ।
के हो अप्टोजेनेटिक्स प्रविधि?
अप्टोजेनेटिक्स जीवविज्ञान र प्रकाशसम्बन्धी प्रविधिको संयोजन हो। यस विधिमा प्रकाशप्रति संवेदनशील प्रोटिनको प्रयोग गरी जीवित तन्तुमा रहेका निश्चित स्नायु कोषलाई सक्रिय वा निष्क्रिय बनाउन सकिन्छ।
यस प्रविधिको विकासमा पिटर हेगेमन र जर्ज नागेलले एककोषीय शैवालमा पाइने ‘च्यानलरोडोप्सिन’ नामक प्रकाश-संवेदनशील प्रोटिनको पहिचान गरेर महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए। नीलो प्रकाश पर्दा सक्रिय हुने उक्त प्रोटिनले कोषभित्र आयनको प्रवाह गराउन सक्छ।
कार्ल डिइसेरोथले उक्त खोजलाई स्नायु कोषमा प्रयोग गर्दै प्रकाशको सहायताले तिनको विद्युतीय गतिविधि नियन्त्रण गर्ने विधि विकास गरे। सन् २००५ मा प्रकाशित उनको अनुसन्धानले यस प्रविधिको प्रयोगबाट स्नायु कोषलाई सक्रिय बनाउन सकिने देखाएको थियो। पछि जीवित मुसाको मस्तिष्कमा समेत यसको प्रयोग सफल भयो।
मस्तिष्क र स्नायु विज्ञानमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि
अप्टोजेनेटिक्सले वैज्ञानिकहरूलाई मस्तिष्कका विभिन्न भाग र स्नायु सञ्जालले कसरी काम गर्छन् भन्ने अध्ययन गर्न मद्दत गरेको छ। परम्परागत विधिबाट कुनै स्नायु कोष सक्रिय हुँदा के हुन्छ भनेर अवलोकन गर्न सकिए पनि त्यसको कारणात्मक प्रभाव पहिचान गर्न कठिन हुने अवस्थामा यो प्रविधिले थप सटीक प्रयोगको अवसर दिएको छ।
यसको प्रयोगबाट स्मृति, भावना, व्यवहार तथा विभिन्न स्नायु र मानसिक अवस्थासँग सम्बन्धित मस्तिष्कका सञ्जालबारे अनुसन्धान गर्न सकिन्छ। दृष्टिसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिमा दृष्टि पुनःस्थापना गर्ने सम्भावित उपायको अध्ययनमा समेत यसको प्रयोग भइरहेको छ।
यद्यपि, अप्टोजेनेटिक्सको अनुसन्धानात्मक सफलता तत्कालै सबै स्नायु तथा मानसिक रोगको उपचार उपलब्ध भएको अर्थमा भने लिन मिल्दैन। यसको चिकित्सकीय प्रयोग विस्तार गर्न थप अनुसन्धान आवश्यक छ।
तीन वैज्ञानिकको खोजलाई प्रदान गरिएको यस वर्षको नोबेल पुरस्कारले आधारभूत वैज्ञानिक अनुसन्धानले मस्तिष्कको कार्यप्रणाली बुझ्न र भविष्यमा नयाँ उपचार विधि विकास गर्न कसरी योगदान पुर्याउन सक्छ भन्ने कुरालाई उजागर गरेको छ।
