नेपाली समाजका सीमान्त आवाज, विभेद र पहिचानका जटिल प्रश्नलाई आख्यानमा उतारेका कवि तथा गीतकार श्रवण मुकारुङको उपन्यास ‘सलह’ले पद्मश्री साहित्य पुरस्कार २०८२ पाउने भएको छ। खेमलाल–हरिकला लामिछाने प्रतिष्ठानले विक्रम संवत् २०८२ मा प्रकाशित नेपाली साहित्यका उत्कृष्ट कृतिमध्येबाट ‘सलह’लाई पुरस्कार प्रदान गर्ने निर्णय गरेको हो।
प्रतिष्ठानमा प्राप्त १९२ पुस्तकमध्ये विस्तारित सूचीमा परेका १५ र त्यसबाट छनोट भएका पाँच कृतिमध्ये मूल्यांकन समितिले ‘सलह’लाई उत्कृष्ट ठहर गरेको हो।
‘सलह’ले नेपाली समाजको किनारमा धकेलिएका आवाजलाई कथाको केन्द्रमा ल्याउँदै लैङ्गिक विभेद, हिंसा, विस्थापन र पहिचानका प्रश्नलाई कलात्मक र मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको प्रतिष्ठानले जनाएको छ। काव्यिक भाषा, प्रतीकात्मकता, जीवन्त प्रकृति–चित्रण र प्रभावशाली कथनशैली यस उपन्यासका प्रमुख शक्ति मानिएका छन्।
व्यक्तिगत पीडालाई सामाजिक यथार्थसँग जोड्दै ‘सलह’ले नेपाली उपन्यासमा सीमान्त जीवन र नारी अस्तित्वका प्रश्नलाई सशक्त रूपमा उठाएको मूल्यांकन समितिको निष्कर्ष छ। यस अर्थमा ‘सलह’ केवल एउटा कथा नभई समाजका दबिएका आवाज र भोगाइलाई साहित्यको उज्यालोमा ल्याउने आख्यानका रूपमा प्रतिष्ठानले मूल्यांकन गरेको छ।
यसै वर्ष पाँच दशकदेखि नेपाली साहित्यमा साधनारत कृष्ण धरावासीलाई पद्मश्री साधना सम्मान प्रदान गर्ने निर्णय गरिएको छ। ‘शरणार्थी’, ‘राधा’ र ‘आधा बाटो’ लगायत ३२ कृतिका लेखक धरावासीले झन्डै दुई दर्जन ग्रन्थको सम्पादनसमेत गरेका छन्।
विशेषतः आख्यानमार्फत सामाजिक यथार्थ, मानवीय मनोविज्ञान, विभेद र इतिहासका उपेक्षित पाटोलाई उत्तरआधुनिक ढाँचामा प्रस्तुत गर्दै आएका धरावासी नेपाली साहित्यमा लामो समयदेखि सक्रिय स्रष्टा हुन्। उनका लेखनले समाजका जटिल सम्बन्ध, विस्थापन र मानवीय संवेदनालाई साहित्यिक बहसको केन्द्रमा ल्याउँदै आएको छ।
त्यस्तै, पद्मश्री गौरव पुरस्कार २०८२ प्रा.डा. जयराज आचार्यलाई प्रदान गरिने भएको छ। नेपाली, अङ्ग्रेजी र संस्कृत भाषाका ज्ञाता तथा परराष्ट्र नीति र कूटनीतिका अध्येता आचार्यले साहित्य, भाषाविज्ञान, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र कूटनीतिसम्बन्धी दर्जनभन्दा बढी कृति लेखेका छन्।
‘यदुनाथ खनालः जीवनी र विचार’, ‘भानुभक्त आचार्यको रामायण नेपाली र अङ्ग्रेजीमा’ तथा ‘नेपालको परराष्ट्र नीतिः एक विमर्श’ उनका उल्लेखनीय कृतिमध्ये पर्छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालको स्थायी प्रतिनिधिका रूपमा समेत काम गरेका आचार्यले नेपाली भाषा, साहित्य र कूटनीतिक चिन्तनलाई अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भसँग जोड्न योगदान पुर्याएका छन्।
प्रतिष्ठानका अनुसार पद्मश्री साहित्य पुरस्कार, पद्मश्री साधना सम्मान र पद्मश्री गौरव पुरस्कारका लागि जनही तीन लाख रुपैयाँ र सम्मानपत्र प्रदान गरिनेछ।
खेमलाल–हरिकला लामिछाने प्रतिष्ठानका अध्यक्ष जीवा लामिछानेद्वारा जारी प्रेस विज्ञप्तिमा पुरस्कारसम्बन्धी निर्णय सार्वजनिक गरिएको हो।
यस वर्षको पद्मश्री सम्मानले नेपाली साहित्यका तीन फरक पुस्ता र तीन फरक सिर्जनात्मक यात्रालाई एउटै मञ्चमा जोडेको छ, ‘सलह’मार्फत समकालीन सीमान्त आवाजलाई कथामा उतार्ने श्रवण मुकारुङ, पाँच दशकको साहित्यिक साधनाबाट समाजका तहतहका यथार्थ खोतल्ने कृष्ण धरावासी र साहित्यदेखि कूटनीतिसम्म आफ्नो बौद्धिक यात्रा विस्तार गर्ने जयराज आचार्य।
