काठमाडौं। राष्ट्रिय विभूति तथा मानवतावादी चिन्तक जयपृथ्वीबहादुर सिंहको जन्मजयन्तीको अवसरमा कार्टुनिष्ट तथा बालसाहित्यकार रबिन्द्र मानन्धरको पहिलो बाल उपन्यास ‘मन्त्रपुरकी माया’ विमोचन गरिएको छ। नेपाल बाल साहित्य समाज (नेबासास), सिविन र पाटन संग्रहालयको संयुक्त आयोजनामा भएको विशेष कार्यक्रममा मानन्धरको नयाँ कृतिसँगै बालसाहित्य र सिर्जनाका क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने स्रष्टा तथा बालप्रतिभालाई सम्मान र पुरस्कारसमेत प्रदान गरिएको हो।
जयपृथ्वीबहादुर सिंहको जन्म १९३४ भदौ ७ गते अर्थात् २३ अगस्ट १८७७ मा बझाङको चैनपुरमा भएको थियो। शिक्षा, मानवतावाद, विश्वशान्ति र बालशिक्षाका क्षेत्रमा उनले महत्वपूर्ण योगदान दिएका थिए। बालबालिकाका लागि लेखिएको ‘अक्षराङ्क’ लगायतका कृतिमार्फत नेपाली भाषामा प्रारम्भिक शिक्षाको विकासमा उनको भूमिका उल्लेखनीय मानिन्छ। नेपालमा बालसाहित्य र बालशिक्षाको विकाससँग जोडिएको उनको यही विरासतलाई स्मरण गर्दै हरेक वर्ष जन्मजयन्तीका अवसरमा बालसाहित्यसम्बन्धी कार्यक्रम हुँदै आएका छन्।
यस वर्षको कार्यक्रममा विमोचन गरिएको ‘मन्त्रपुरकी माया’ रबिन्द्र मानन्धरको पहिलो बाल उपन्यास अर्थात् अध्याय पुस्तक हो। कार्टुन तथा बालचित्रकथामा लामो समयदेखि सक्रिय मानन्धरले यस कृतिमा आफ्नो चित्रकला र कथाकथन क्षमतालाई समेत एकै ठाउँमा प्रस्तुत गरेका छन्। तीन दशकभन्दा लामो समयदेखि बालबालिकाका लागि चित्र, कार्टुन र कथा सिर्जना गर्दै आएका मानन्धरले यसपटक उपन्यासको माध्यमबाट बालपाठकसँग संवाद गर्ने प्रयास गरेका हुन्।
कृतिको कथा ग्रामीण नेपाली परिवेशकी स्कुले बालिका माया वरिपरि केन्द्रित छ। सामान्य जीवन बिताइरहेकी मायाको संसारमा ‘हाकु’ नामको रहस्यमय तथा जादुयी पात्र प्रवेश गरेपछि कथा रोमाञ्चक मोडमा पुग्छ। आफू तीन सय वर्षभन्दा पुरानो भएको दाबी गर्ने हाकुसँगको भेट, उसको असामान्य व्यवहार र मायासँग विकसित हुने सम्बन्धले कथालाई कल्पना, रहस्य, हास्य र भावनाको मिश्रण बनाएको छ। मायाका साथी श्यामको निरन्तर चियो गर्ने बानीले घटनाक्रममा थप रोचकता र हास्य सिर्जना गर्ने बताइएको छ।
‘मन्त्रपुरकी माया’ को अर्को आकर्षण हाकु पात्रको संवाद र गीतमा प्रयोग गरिएको नेवारी लवज हो। यसले कथालाई नेपाली बालसाहित्यभित्र भाषिक र सांस्कृतिक विविधतासँग जोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। ग्रामीण परिवेश, बालबालिकाको दैनिक जीवन, रहस्यमय पात्र र कल्पनाको संसारलाई एकसाथ जोडेर पुस्तकले बालपाठकलाई मनोरञ्जनसँगै स्थानीय संस्कृतिसँग परिचित गराउने उद्देश्य राखेको छ। कृतिमा मानन्धर आफैंले कथाअनुसार क्रमिक रूपमा चित्रसमेत तयार पारेका छन्, जसले अध्याय पुस्तकलाई दृश्यात्मक रूपमा अझ आकर्षक बनाएको छ।
बालबालिकामा कल्पनाशक्ति र सिर्जनात्मक सोच विकास गर्नु पुस्तकको महत्वपूर्ण उद्देश्य रहेको बताइएको छ। पछिल्लो समय डिजिटल माध्यमतर्फ बढ्दो आकर्षणका कारण बालबालिकामा नियमित पठन संस्कृतिलाई निरन्तरता दिन चुनौती देखिएको अवस्थामा चित्रसहितको रोचक कथा र स्थानीय परिवेशमा आधारित बालसाहित्यले उनीहरूलाई पुस्तकतर्फ आकर्षित गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। यस अर्थमा ‘मन्त्रपुरकी माया’ केवल मनोरञ्जनात्मक कथा नभई बालपाठकको कल्पनाशक्ति, जिज्ञासा र सिर्जनशीलतालाई प्रोत्साहित गर्ने प्रयासका रूपमा आएको छ।
विमोचन समारोहमा रोल्पाका बाल कलाकार अमृत बिक प्रमुख अतिथिका रूपमा सहभागी थिए। कार्यक्रममा बालसाहित्यका अग्रज सर्जक प्रमोद प्रधानलाई ‘नेबासास जयपृथ्वी सम्मान’ प्रदान गरिएको थियो। त्यसैगरी विभिन्न विधामा योगदान पुर्याउने अग्रज स्रष्टा तथा बालप्रतिभालाई सम्मान तथा पुरस्कार प्रदान गरिएको आयोजकले जनाएको छ। यसरी जयपृथ्वीबहादुर सिंहको जन्मजयन्तीलाई पुस्ताबीचको सिर्जनात्मक सम्बन्ध जोड्ने अवसरका रूपमा समेत प्रस्तुत गरिएको छ।
नेपाल बाल साहित्य समाजले जयपृथ्वीबहादुर सिंहको जन्मजयन्तीका अवसरमा विगतदेखि नै बालसाहित्य, बालकला र सिर्जनाका क्षेत्रमा सक्रिय प्रतिभालाई सम्मान गर्दै आएको छ। विगतका वर्षमा समेत नेबासास–जयपृथ्वी सम्मान तथा बालप्रतिभा पुरस्कारमार्फत बालसाहित्यकार र बालप्रतिभालाई प्रोत्साहन गरिएको अभिलेख भेटिन्छ।
जयपृथ्वीबहादुर सिंह स्वयं पनि बालशिक्षा र साहित्यका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण काम गर्ने व्यक्तित्व थिए। उनले बालबालिकाका लागि लेखेका कृतिमार्फत शिक्षा सहज र सबैको पहुँचमा हुनुपर्ने विचार अघि सारेका थिए। ‘अक्षराङ्क’लाई नेपाली भाषाको प्रारम्भिक पाठ्यपुस्तकको महत्वपूर्ण कृतिका रूपमा उल्लेख गरिन्छ। त्यसैले उनको जन्मजयन्तीमा नयाँ पुस्ताका बालपाठकलाई लक्षित गरेर नयाँ बाल उपन्यास सार्वजनिक हुनु केवल साहित्यिक संयोग नभई उनको शैक्षिक तथा मानवीय दृष्टिकोणसँग जोडिएको निरन्तरता पनि बनेको छ।
मानन्धरको ‘मन्त्रपुरकी माया’ ले नेपाली बालसाहित्यमा चित्र, स्थानीय संस्कृति, रहस्य, हास्य र कल्पनाको संयोजनमार्फत नयाँ स्वाद थप्ने अपेक्षा गरिएको छ। बालबालिकालाई उनीहरूको आफ्नै परिवेश र भाषिक विविधतासँग जोड्दै पढ्ने संस्कारलाई प्रोत्साहन गर्ने कृतिको प्रयासले नेपाली बालसाहित्यको क्षेत्रमा थप बहस र सम्भावना सिर्जना गर्ने देखिन्छ। जयपृथ्वीबहादुर सिंहको जन्मजयन्तीमा गरिएको यो विमोचनले पुरानो पुस्ताले स्थापना गरेको बालशिक्षा र साहित्यको परम्परालाई नयाँ पुस्ताका स्रष्टाले नयाँ शैली र विषयमार्फत अघि बढाइरहेको सन्देशसमेत दिएको छ।
यसरी ‘मन्त्रपुरकी माया’ को विमोचन एउटा नयाँ बालपुस्तक सार्वजनिक भएको घटनामात्र नभई नेपाली बालसाहित्यमा लामो समयदेखि सक्रिय रबिन्द्र मानन्धरको नयाँ साहित्यिक यात्राको सुरुवातका रूपमा आएको छ। चित्रकथा र कार्टुनबाट अध्याय पुस्तकसम्म आइपुगेका मानन्धरले बालपाठकका लागि सिर्जना गर्ने आफ्नो अनुभवलाई लामो कथात्मक संरचनामा विस्तार गरेका छन्। जयपृथ्वीबहादुर सिंहको स्मृतिसँग जोडिएको यस अवसरमा नयाँ बाल उपन्यासको आगमनले नेपाली बालसाहित्यमा पढ्ने, कल्पना गर्ने र आफ्नै सांस्कृतिक परिवेशलाई कथामा खोज्ने पुस्ता निर्माणमा योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
