अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील सामुद्रिक मार्गमध्ये एक मानिने स्ट्रेट अफ होर्मुजलाई अमेरिकी भूभाग घोषणा गर्न सकिने अभिव्यक्ति दिएपछि अमेरिका र इरानबीचको तनाव थप चर्किएको छ। अगस्ट १४ मा न्युयोर्कको नासाउ काउन्टी पुलिस एकेडेमीमा आयोजित कार्यक्रममा बोल्दै ट्रम्पले इरानलाई पराजित गरेपछि “छिट्टै” होर्मुज जलडमरूमध्यलाई संयुक्त राज्य अमेरिकाको भूभाग घोषणा गर्ने बताएका थिए। उनले अमेरिकाको सैन्य उपस्थितिका कारण उक्त समुद्री मार्गमा कसलाई प्रवेश गर्न दिने वा नदिने भन्ने कुरामा वासिङ्टनको निर्णायक प्रभाव रहेको दाबीसमेत गरेका छन्। रोयटर्सका अनुसार यसअघि पनि ट्रम्पले अमेरिका स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथि “पूर्ण नियन्त्रण”मा रहेको बताएका थिए, जबकि इरानले ठीक विपरीत दाबी गर्दै जलमार्ग आफ्नो नियन्त्रण र व्यवस्थापनमा रहेको जनाएको छ।
ट्रम्पको प्रारम्भिक अभिव्यक्तिपछि एक वरिष्ठ ह्वाइट हाउस अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै अमेरिकी सञ्चारमाध्यमले राष्ट्रपति “ठट्टा गरिरहेका थिए” र स्ट्रेट अफ होर्मुजलाई अमेरिकी भूभाग बनाउने विषयमा उनले राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकारहरूसँग औपचारिक छलफल नगरेको बताएका थिए। तर त्यसपछि भएका घटनाले उक्त स्पष्टीकरणलाई कमजोर बनाएको छ। अगस्ट १७ मा ट्रम्पले ओभल अफिसमा पुनः त्यस्तो प्रस्ताव आफूलाई मन परेको बताए भने अगस्ट १८ मा उनले सामाजिक सञ्जालमा स्ट्रेट अफ होर्मुजलाई अमेरिकी भूभागका रूपमा देखाइएको नक्सा पोस्ट गरे। त्यसैले यसलाई केवल एकपटक गरिएको ठट्टाका रूपमा बुझ्न कठिन भएको छ।
इरानले ट्रम्पको प्रस्तावलाई तत्काल अस्वीकार गरेको छ। इरानी उपविदेशमन्त्री काजेम घरिबाबादीले अमेरिकी दाबीलाई “भ्रम” भन्दै तेहरानले स्ट्रेट अफ होर्मुजसम्बन्धी आफ्नो अडान परिवर्तन नगर्ने संकेत दिएका छन्। इरानका अधिकारीहरूका अनुसार अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमाथिको नाकाबन्दी हटाउने, रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्ने, तेलमाथिका प्रतिबन्ध हटाउने तथा सैन्य कारबाही र धम्की अन्त्य गर्नेलगायत पहिले सहमति भएका शर्त पूरा नगरेसम्म जलमार्ग पूर्ण रूपमा खुल्ने छैन। अर्कोतर्फ ट्रम्पले भने स्ट्रेट “खुला र सञ्चालनमा” रहेको दाबी गरेका छन्। वास्तविक जहाज आवागमनको तथ्यांकले भने अवस्था सामान्य नभएको देखाउँछ। पछिल्लो सातामा पुष्टि भएका जहाज आवागमन करिब १९.५ प्रतिशत घटेको थियो र अधिकांश जहाज इरानले तोकेको मार्ग प्रयोग गरिरहेका थिए।
अमेरिका–इरान कूटनीतिक प्रक्रिया पनि गम्भीर संकटमा छ। यस विषयमा सामाजिक सञ्जालमा “हालै इस्लामाबाद वार्ता भंग भएको” उल्लेख भइरहेको भए पनि त्यसको समय स्पष्ट गर्नु आवश्यक छ। इस्लामाबादमा अमेरिका र इरानबीच भएको २१ घण्टा लामो प्रत्यक्ष वार्ता अप्रिलमा सम्झौताविनै समाप्त भएको थियो, जसपछि अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहतर्फ जाने–आउने जहाजमाथि नाकाबन्दी गर्ने घोषणा गरेको थियो। त्यसपछि जुन १७ मा अर्को अन्तरिम समझदारी बने पनि केही सातामै दुवै पक्षले एकअर्कालाई उल्लंघनको आरोप लगाए र सम्झौता प्रभावहीन बन्यो। अगस्ट १८ मा ट्रम्पले हाल इरानसँग कुनै वार्ता भइरहेको छैन र नयाँ वार्ता पनि तय नभएको बताएका छन्।
तनाव इरान र अमेरिकामा मात्र सीमित छैन। परम्परागत रूपमा अमेरिका र इरानबीच मध्यस्थको भूमिका खेल्दै आएको ओमानमाथि समेत ट्रम्पले सैन्य कारबाहीको धम्की दिएका छन्। इरान र ओमानले स्ट्रेट अफ होर्मुजमा व्यावसायिक जहाज आवागमन व्यवस्थापन गर्ने सम्भावित संयुक्त व्यवस्था तयार गरिरहेका बेला ट्रम्पले ओमानले अमेरिकी योजनामा बाधा पुर्याए “बम आक्रमण” गर्न सकिने अत्यन्त कठोर अभिव्यक्ति दिएका थिए। अमेरिकी प्रशासन विशेषगरी इरान र ओमानले जहाज बाहिरिने मार्ग संयुक्त रूपमा व्यवस्थापन गर्ने सम्भावित व्यवस्थाप्रति असन्तुष्ट रहेको बताइएको छ।
यो विवादको सबैभन्दा ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव ऊर्जा बजारमा देखिएको छ। युद्ध सुरु हुनुअघि विश्वको करिब पाँचौँ भाग तेल तथा तरलीकृत प्राकृतिक ग्यासको आपूर्ति स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै जाने गरेको Reuters ले जनाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार करिब २० मिलियन ब्यारेल प्रतिदिन तेल अर्थात् विश्वको समुद्री तेल व्यापारको करिब एक चौथाइ यो मार्ग हुँदै जाने गर्छ। त्यसैले लामो समयसम्म अवरोध भए विश्व बजारमा मूल्य वृद्धि र भौतिक आपूर्ति अभाव दुवै हुन सक्ने जोखिम छ।
यही अनिश्चितताबीच अगस्ट १८ मा ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल ९१.०२ अमेरिकी डलर र अमेरिकी कच्चा तेलको प्रमुख मूल्य सूचक डब्ल्यूटीआई (वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडिएट) ८४.९४ डलरमा बन्द भएको छ, जुन तीन साताभन्दा बढी समययताकै उच्च स्तर हो। स्ट्रेट अफ होर्मुजलाई अमेरिकी भूभाग बनाउने ट्रम्पको प्रस्ताव तत्काल व्यवहारमा लागू हुने कानुनी वा कूटनीतिक आधार स्पष्ट छैन, तर यसले पहिले नै तनावग्रस्त खाडी क्षेत्रमा राजनीतिक जोखिम बढाएको छ। अहिले मुख्य प्रश्न भूभाग कसको हुनेभन्दा पनि स्ट्रेट सुरक्षित रूपमा खुल्छ कि बन्द रहन्छ, अमेरिका र इरान फेरि वार्तामा फर्कन्छन् कि सैन्य टकराव थप विस्तार हुन्छ, र विश्व ऊर्जा आपूर्ति कति प्रभावित हुन्छ भन्ने बनेको छ।