काठमाडौं। नेपाल भाषा र नेपाली साहित्यका विशिष्ट स्रष्टा जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठको २०२६ अगस्ट १६ गते निधन भएको छ। कविता, गीत, नाटक, बालसाहित्य, अनुवाद तथा मातृभाषा संरक्षणको क्षेत्रमा सात दशकभन्दा लामो समय सक्रिय रहेका श्रेष्ठको निधनसँगै नेपाली साहित्यले एउटा युगीन स्रष्टा गुमाएको छ।
दुर्गालाल श्रेष्ठलाई नेपाली समाजले केवल कविका रूपमा मात्र होइन, भाषा, संस्कृति र सामाजिक चेतनाका अभियन्ताका रूपमा पनि स्मरण गर्नेछ। नेपाल भाषा र नेपाली भाषाबीच साहित्यिक सम्बन्ध विस्तार गर्न उनले खेलेको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। सरल शब्दमा गहिरो दर्शन, मानवीय भावना र सामाजिक चेतना प्रस्तुत गर्ने उनको लेखन शैलीले उनलाई जनताको कविका रूपमा स्थापित गर्यो।
उनको सबैभन्दा लोकप्रिय सिर्जनामध्ये एक ‘फूलको आँखामा फूलै संसार’ हो। न्ह्यू बज्राचार्यको सङ्गीत र आनी छोइङ डोल्माको स्वरबाट चर्चित बनेको यो गीतले मानिसले संसारलाई आफ्नो सोच, भावना र दृष्टिकोणअनुसार हेर्छ भन्ने गहिरो सन्देश दिएको छ। सरल भाषा र आध्यात्मिक भावनाका कारण यो गीत नेपाली समाजमा अत्यन्त लोकप्रिय बन्यो। त्यस्तै ‘सय थरी बाजा एउटै ताल’ जस्तो गीतमार्फत उनले नेपालको बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक पहिचानलाई उजागर गरे। विविधताभित्र एकता कायम गर्नुपर्ने सन्देश उनका सिर्जनामा बारम्बार देखिन्छ।
दुर्गालाल श्रेष्ठ नेपाल भाषा आन्दोलनका महत्वपूर्ण व्यक्तित्वमध्ये एक थिए। पञ्चायतकालमा मातृभाषामाथि परेको दबाबका बीच उनले कविता, गीत र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत नेपाल भाषाको संरक्षण र अधिकारका लागि आवाज उठाए। उनको ‘झी मसिनी’ अर्थात् ‘हामी मरेका छैनौँ’ भन्ने सिर्जना नेपाल भाषा र सांस्कृतिक अस्तित्वको प्रतीक बन्यो। उनले नेपाल भाषा मंका खलःको स्थापना र विस्तारमा पनि योगदान दिए। साहित्यलाई केवल मनोरञ्जनको माध्यम नभई पहिचान, अधिकार र सामाजिक चेतनाको माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्ने उनको दृष्टिकोण विशेष थियो।
बालसाहित्य क्षेत्रमा पनि श्रेष्ठको योगदान उल्लेखनीय छ। बालबालिकालाई मातृभाषामार्फत साहित्यसँग जोड्न उनले अनेकौँ सिर्जना गरे। ‘चिनियाम्ह किसिचा’ जस्ता बालकविता सङ्ग्रहले नयाँ पुस्तामा नेपाल भाषा र संस्कृतिप्रति प्रेम जगाउने काम गर्यो। उनको साहित्यिक यात्रा कविता र गीतमा मात्र सीमित रहेन। उनले नाटक लेखन, अनुवाद र सांस्कृतिक सिर्जनामा समेत महत्वपूर्ण योगदान दिए। विभिन्न भाषाका उत्कृष्ट साहित्यलाई नेपाल भाषामा ल्याएर उनले भाषाबीचको सम्बन्ध बलियो बनाए। उनका रचनाहरू अन्य भाषामा समेत अनुवाद भएका छन्।
दुर्गालाल श्रेष्ठको अर्को विशेष पहिचान उनको सुन्दर हस्तलेखन थियो। उनको अक्षर लेख्ने शैली अत्यन्त कलात्मक र आकर्षक मानिन्थ्यो। यही कारण उनको हस्तलिपिलाई सुरक्षित राख्ने उद्देश्यले डिजिटल अक्षर शैलीसमेत विकास गरिएको थियो। उनको दीर्घ साहित्यिक योगदानको सम्मान गर्दै नेपाल भाषा परिषद्ले उनलाई जनकवि उपाधि प्रदान गरेको थियो। त्यसैगरी जगदम्बाश्री पुरस्कारसहित विभिन्न राष्ट्रिय सम्मानबाट उनी सम्मानित भएका थिए। नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानसँग पनि उनको लामो सम्बन्ध रहेको थियो।
श्रेष्ठको जीवन साहित्य, संस्कृति र भाषाप्रतिको समर्पणको उदाहरण थियो। उनले गीतमार्फत प्रेम, मानवता र दर्शन व्यक्त गरे भने कवितामार्फत समाज, पहिचान र अधिकारका विषय उठाए। मातृभाषाको संरक्षण केवल भाषाको संरक्षण नभई एउटा समुदायको इतिहास, संस्कृति र आत्मसम्मानको संरक्षण हो भन्ने विचार उनले आफ्नो जीवनभर प्रस्तुत गरे।
जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठको भौतिक उपस्थिति अब नरहे पनि उनका कविता, गीत, नाटक र विचार नेपाली समाजमा जीवित रहनेछन्। ‘फूलको आँखामा फूलै संसार’को सकारात्मक दर्शन, ‘सय थरी बाजा एउटै ताल’को एकताको सन्देश र नेपाल भाषा संरक्षणप्रतिको उनको समर्पणले उनलाई नेपाली साहित्य इतिहासमा सधैँ अमर बनाइराख्नेछ।
