तेहरान — अमेरिका र इरानबीच जारी सैन्य तथा कूटनीतिक तनाव थप चर्किँदै जाँदा इरानी सेनाका प्रमुख मेजर जनरल अमिर हतामीले अमेरिकी सैनिकलाई मार्ने वा पक्राउ गरी इरानी पक्षलाई बुझाउने व्यक्तिलाई ३० हजार अमेरिकी डलर बराबरको नगद पुरस्कार दिने घोषणा गरेका छन्। इरानको सरकारी समाचार संस्था आईआरएनएलाई उद्धृत गर्दै एएफपी तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले जनाएअनुसार उक्त पुरस्कार पाँच अर्ब तोमान बराबर हुने हतामीले बताएका छन्। उनले अमेरिकी सैनिकलाई ‘आक्रमणकारी’ अर्थात् “आक्रमणकारी अमेरिकी सैनिक” को संज्ञा दिएका छन्।
अगस्ट १६ मा सार्वजनिक गरिएको घोषणाअनुसार यस्तो कार्य कुनै इरानी महिलाले गरेमा पुरस्कार रकम दोब्बर अर्थात् करिब ६० हजार अमेरिकी डलर पुर्याइनेछ। हतामीले ठूलो संख्यामा मानिसले आर्थिक रूपमा यस्तो अभियानमा सहभागी हुन इच्छा व्यक्त गरेपछि योजना तयार गरिएको बताएका छन्। केही इरानी तथा अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूले पुरस्कारका लागि रकम इरानी जनताबाट उपलब्ध गराइने जनाएका छन्। यद्यपि यसको आर्थिक व्यवस्थापन, रकम वितरणको औपचारिक प्रक्रिया र योग्यताको विस्तृत मापदण्डबारे सार्वजनिक विवरण सीमित छन्।
घोषणामा अर्को असामान्य व्यवस्था पनि समावेश गरिएको बताइएको छ। विभिन्न रिपोर्टअनुसार अमेरिकी सैनिकविरुद्ध प्रयोग गरिएको हतियारलाई इरानी सेनाले त्यसको मूल्यभन्दा दोब्बर रकममा किन्ने र सम्बन्धित व्यक्तिलाई अर्को हतियार उपलब्ध गराउने योजना रहेको छ। प्रयोग गरिएको हतियारलाई पछि निर्माण गरिने विशेष संग्रहालयमा स्थायी रूपमा राखिने हतामीले बताएको रिपोर्टमा उल्लेख छ। यो अतिरिक्त व्यवस्था सबै प्राथमिक स्रोतमा समान रूपमा विस्तृत नभएकाले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय माध्यमहरूले गरेको रिपोर्टका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।
यो घोषणा व्यवहारमा कसरी लागू हुन्छ भन्ने कुरा भने अस्पष्ट छ। हालसम्म इरानभित्र नियमित अमेरिकी स्थलसेना तैनाथ भएको पुष्टि भएको छैन। अप्रिलमा अमेरिकी सैन्य विमान दुर्घटनापछि चालक दलको उद्धारका लागि सीमित अमेरिकी टोली इरानी भूभागमा पुगेको घटनालाई अपवादका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थाहरूले उल्लेख गरेका छन्। हतामीले पुरस्कार लिन अमेरिकी सैनिक कहाँ वा कुन अवस्थामा मारिनुपर्ने अथवा पक्राउ गरिनुपर्ने हो भन्ने स्पष्ट गरेका छैनन्। त्यसैले तत्कालका लागि यो घोषणा वास्तविक सैन्य कार्यक्रमसँगै राजनीतिक र मनोवैज्ञानिक दबाबको सन्देशका रूपमा पनि हेरिएको छ।
इरान–अमेरिका तनावको पछिल्लो चरण फेब्रुअरी २८, २०२६ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गरेपछि पूर्ण सैन्य द्वन्द्वमा परिणत भएको थियो। करिब ४० दिनको संघर्षपछि अप्रिलमा अस्थायी युद्धविरामको प्रयास भयो। जुन १५ मा अमेरिका र इरानले युद्धविरामलाई थप ६० दिन लम्ब्याउने र विश्वको अत्यन्त महत्वपूर्ण ऊर्जा मार्ग स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः खोल्ने लक्ष्यसहित अर्को समझदारीमा सहमति गरेका थिए। तर त्यसपछि पनि दुवै पक्षबीच आरोप–प्रत्यारोप र छिटफुट सैन्य कारबाही जारी रहे।
अगस्ट मध्यसम्म आइपुग्दा उक्त ६० दिने कूटनीतिक समयसीमा पनि ठोस शान्ति सम्झौताविना सकिएको छ। एपी र रोयटर्सका पछिल्ला रिपोर्टअनुसार होर्मुज जलडमरूमध्यको नियन्त्रण, अमेरिकी नाकाबन्दी, इरानमाथिको प्रतिबन्ध, युद्ध क्षतिपूर्ति र अमेरिकी सैनिकको क्षेत्रीय उपस्थितिजस्ता विषयमा दुवै पक्षबीच ठूलो मतभेद कायम छ। इरानले आफ्ना सर्त पूरा नभएसम्म स्ट्रेट अफ होर्मुज पूर्ण रूपमा सामान्य अवस्थामा नखोल्ने अडान राखेको छ, जसका कारण व्यावसायिक जहाज तथा तेल ट्यांकरको आवतजावत गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ।
यस तनावको प्रत्यक्ष प्रभाव विश्व ऊर्जा बजारमा समेत देखिएको छ। शान्ति प्रयास कमजोर बन्दै गएपछि अगस्ट १८ मा ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य ९१ डलर प्रतिब्यारेलभन्दा माथि पुगेको रोयटर्सले जनाएको छ। इरानले कूटनीति असफल भए आफ्नो सैन्य रणनीति “पूर्ण रूपमा आक्रामक” बनाउने चेतावनी दिएको छ भने अमेरिकाले पनि अहिलेको युद्धविराम व्यवस्थालाई थप विस्तार गर्न अस्वीकार गरेको छ। यसले होर्मुज क्षेत्रमा पुनः ठूलो सैन्य टकराव हुनसक्ने जोखिम बढाएको छ।
अमेरिकी सैनिकमाथि प्रत्यक्ष नगद पुरस्कार घोषणा गर्नु तेहरान र वाशिङ्टनबीचको द्वन्द्वमा थप संवेदनशील मोड हो। मध्यपूर्वका विभिन्न मुलुकमा ५० हजारभन्दा बढी अमेरिकी सैनिक तैनाथ रहेको रिपोर्टहरू छन्। यस्तो अवस्थामा उक्त घोषणा इरानभित्र मात्रै सीमित रहन्छ वा इरानसमर्थित सशस्त्र समूहहरू सक्रिय रहेका अन्य मुलुकको सुरक्षा वातावरणमा पनि प्रभाव पार्छ भन्ने विषय अब महत्त्वपूर्ण बन्नेछ। उपलब्ध प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूमा घोषणापछि अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयको विस्तृत औपचारिक प्रतिक्रिया तत्काल उद्धृत गरिएको छैन। तर शान्ति वार्ता अवरुद्ध हुँदै गएको र होर्मुज क्षेत्रको तनाव पुनः बढिरहेको अवस्थाले आगामी दिनमा अमेरिका–इरान सम्बन्ध अझ जोखिमपूर्ण बन्न सक्ने संकेत गरेको छ।