मानव जीवनको मूल उद्देश्य शान्ति, समृद्धि र आत्मिक संतोष प्राप्त गर्नु हो। तर आधुनिक समाजमा तनाव, द्वन्द्व, प्रतिस्पर्धा र हिंसात्मक प्रवृत्तिहरूले मानिसको मनोबल कमजोर पार्दै आएका छन्। हिंसा मन, वचन र क्रियामा समेत जन्मन्छ। जब मानिस आफ्नो अहंकार, लालच र द्वेषको नियन्त्रण गर्न सक्दैन, तब हिंसा उत्पन्न हुन्छ र समाजमा अस्थिरता फैलीन्छ। यस्तो अवस्थामा हिंसामुक्त जीवन केवल बाह्य नियम वा कानूनको पालना मात्र होइन, आन्तरिक चेतना र आत्मज्ञानको विकाससँग जोडिएको हुन्छ।
मानव जीवनको स्थायित्व तब मात्र सम्भव हुन्छ जब व्यक्ति आफ्नो आत्म-ज्ञानमार्गदर्शनद्वारा जीवनलाई व्यवस्थित र सुसंस्कृत बनाउँछ। आत्म-ज्ञानले मानव मन र विचारलाई स्पष्ट बनाउँछ, जसले जीवनका निर्णयहरू विवेकपूर्ण, न्यायसंगत र नैतिक बनाउँछ। जब व्यक्ति आफ्ना विचार, शब्द र कर्ममा आत्म-ज्ञानलाई मार्गदर्शनको रूपमा अपनाउँछ, तब उसले आत्मसन्तुलन, मानसिक शान्ति र दीर्घकालीन स्थायित्वको अनुभव गर्न सक्छ।
आत्म-ज्ञानमार्गदर्शनले व्यक्ति भित्रको स्वार्थ, लोभ, क्रोध र द्वेषलाई नियंत्रित गर्न मद्दत गर्दछ। यसले वरिपरिका व्यक्तिहरू र समाजमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्दछ। जब एक व्यक्तिको आचरण सुसंस्कृत, विवेकपूर्ण र नैतिक हुन्छ, तब उसले आफ्नो परिवार, समुदाय र राष्ट्रमा स्थायी भरोसा र सम्मान सिर्जना गर्छ। हिन्दू–बौद्ध दर्शनमा आत्म-ज्ञानलाई जीवनको उच्चतम लक्ष्यको रूपमा मानिएको छ, र यसमार्फत व्यक्ति आफ्ना कर्म र सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति सजग रहन्छ।
आत्म-ज्ञानले जीवनलाई व्यवस्थित, तनावमुक्त र उद्देश्यपूर्ण बनाउँछ। जब मानिसले आफ्नो भित्री चेतना बुझ्छ, तब उसले बाह्य परिस्थितिका प्रभावमा नअवसरित भएर सन्तुलित निर्णय लिन सक्छ। यस्ता व्यक्तिहरू संकट र चुनौतीसँग धैर्य, सहिष्णुता र विवेकका साथ सामना गर्छन्। यसले दीर्घकालीन जीवन स्थायित्व मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्य, आत्मविश्वास र नैतिक दृढतालाई पनि सुनिश्चित गर्छ।
आत्म-ज्ञानले आफ्नो वास्तविक स्वरूप, मनको प्रवृत्ति, इच्छाहरू र भावनाहरूको स्पष्ट बुझाइलाई जनाउँछ। जब व्यक्ति आफ्नो भित्री भावनात्मक अवस्थालाई चिन्न थाल्छ, उसले द्वेष, क्रोध, ईर्ष्या जस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्दछ। यही चेतना हिंसामुक्त जीवनका लागि आधारभूत माध्यम हो। आत्मज्ञानको जागृति गर्दा व्यक्ति आफ्नै क्रियाको परिणामको जिम्मेवारी बुझ्छ, अरूको दुखलाई महसुस गर्छ र सहानुभूति र करुणासँग व्यवहार गर्न थाल्छ।जब मानिसहरू आन्तरिक रूपले हिंसा विरुद्ध सजग हुन्छन्, तब परिवार, समुदाय र राष्ट्र स्तरमा स्थायित्व र समृद्धि सम्भव हुन्छ। धार्मिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक ग्रन्थहरूमा पनि अहिंसालाई उच्चतम नैतिक मूल्यको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। महात्मा गान्धी, बुद्ध र अन्य महापुरुषहरूले आत्मज्ञान र अहिंसालाई मानव जीवनको सर्वोत्तम मार्ग ठहराएका छन्।
२१औँ शताब्दी प्रविधि र तीव्र प्रतिस्पर्धाको युग हो। शिक्षा, रोजगारी र सामाजिक मान्यताका लागि निरन्तर संघर्षले मानिसमा अप्रत्यक्ष दबाब, तनाव, ईर्ष्या र असन्तोष उत्पन्न गरेको छ। अत्यधिक प्रतिस्पर्धाले मस्तिष्कमा तनाव–हर्मोन बढाउँछ, जसले निर्णय क्षमता र सामाजिक संवेदनशीलता कमजोर पार्छ। डिजिटल प्लेटफर्म र सामाजिक सञ्चारले मानसिक अस्थिरता, आक्रामकता र हिंसात्मक प्रवृत्ति बढाएको छ। हिंसा केवल शारीरिक नभई मानसिक, भावनात्मक र सामाजिक जीवनमा पनि देखा पर्छ। आधुनिक समाजमा वास्तविक प्रगति बाह्य उपलब्धि भन्दा आन्तरिक चेतना, नैतिक विवेक र आत्मसाक्षात्कारमा आधारित मानसिक स्थिरतामा निहित छ।
हिंसा मानिसको असन्तोष, क्रोध, ईर्ष्या, लोभ र अहंकारबाट उत्पन्न हुन्छ। जब मानिस आफ्नो स्वार्थ र इच्छाको बन्दी हुन्छ, तब उसले केवल अरूलाई हानि पुर्याउने मात्र होइन, आफैंलाई पनि मानसिक अशान्ति र पीडामा डुबाउँछ। आधुनिक जीवनशैलीमा, जहाँ प्रतिस्पर्धा तीव्र छ, मानिस प्रायः आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिका लागि अन्य व्यक्तिमा दबाब, हिंसा वा आक्रामक व्यवहार देखाउँछ। तर यसरी प्राप्त गरिएको सफलता क्षणिक मात्र हुन्छ र मानसिक शान्ति दिन असमर्थ हुन्छ।
चेतना व्यक्ति–विशेषको मानसिक जागरुकता, विवेक र नैतिक मूल्यको विकास हो। चेतनाले मानिसलाई आफ्नो क्रोध, ईर्ष्या, लोभ र आक्रामक प्रवृत्तिबाट टाढा राख्छ। जब मानिसले आफ्नो भावनालाई बुझ्छ, नियन्त्रण गर्छ, र परिस्थिति अनुसार प्रतिक्रिया दिन्छ, तब हिंसाको सम्भावना घट्छ। उदाहरणका लागि, कुनै विवादमा शान्त र विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्ने व्यक्ति कुनै पनि प्रकारको आक्रामकता वा हिंसाबाट जोगिन सक्छ। चेतना केवल हिंसाविरुद्धको ढाल मात्र होइन, यो मानसिक स्थिरता र जीवनको गहिरो अर्थ खोज्ने साधन पनि हो।
आत्मसाक्षात्कार आफ्नै वास्तविक स्वभाव, उद्देश्य र अस्तित्वसँगको प्रत्यक्ष अनुभव हो। जब मानिस आफ्नो आन्तरिक स्वरूपलाई बुझ्छ, तब उसले बाह्य परिस्थितिहरूमा आश्रित भएर क्रोध वा आक्रामकता प्रकट गर्दैन। आत्मसाक्षात्कारले मानिसलाई केवल मानसिक शान्ति मात्र दिन्छ, बरु यसले सामाजिक सद्भाव, करुणा र दयालुता पनि उत्पन्न गर्छ। आत्मसाक्षात्कारमा पहुँच हासिल गरेको व्यक्ति हिंसा, द्वेष, र अहंकारबाट मुक्त हुन्छ, र जीवनको वास्तविक सन्तोष अनुभव गर्छ।
गीता अनुसार, मानिसले आफ्नो कर्ममा समर्पित रहँदा र अहंकार त्याग्दा, उसले न केवल सामाजिक दायित्व पूरा गर्छ, बरु आफ्नो आन्तरिक चेतना र शान्ति पनि प्राप्त गर्दछ। बुद्धको शिक्षाले पनि यही कुरा स्पष्ट पारेको छ—क्रोध, लोभ र मोहबाट मुक्त भएर मात्र मानिसले सच्चा आत्मसाक्षात्कार र जीवनको शाश्वत सुख अनुभव गर्न सक्छ।
समाजमा हिंसाको कारण प्रायः बाह्य दबाब, प्रतिस्पर्धा र असमानतामा खोजिन्छ। तर यी बाह्य कारणहरूलाई मात्र दोष दिनु पर्याप्त छैन। प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो चेतना र आत्मसाक्षात्कारमार्फत आन्तरिक नियन्त्रण र मानसिक स्थिरता विकास गर्नुपर्छ। जब समाजका प्रत्येक सदस्यले आफ्नो आन्तरिक चेतनालाई सुदृढ बनाउँछ, तब मात्र हिंसा, द्वेष, र असमानता घट्छ र सामाजिक शान्ति स्थायी रूपमा स्थापित हुन्छ।जब मानिस आफ्नो क्रोध, ईर्ष्या र आक्रामक प्रवृत्तिबाट मुक्त हुन्छ, तब उसले अन्य व्यक्तिको अधिकार र सम्मानको कदर गर्न जान्छ। यसले पारिवारिक, सामुदायिक र राष्ट्रिय स्तरमा दयालुता, सहिष्णुता र सद्भाव फैलाउँछ। यस प्रकार, चेतना र आत्मसाक्षात्कार केवल आन्तरिक साधन मात्र होइन, सामाजिक जिम्मेवारीको पनि आधार हुन्।
ईर्ष्या आफ्नो स्वार्थ र अहंकारको सुरक्षा गर्ने मनोवृत्ति हो। यो मानव मनको विष हो, जसले सामाजिक सम्बन्धहरूमा विघटन ल्याउँछ। जब व्यक्तिको अन्तरात्मा शान्त र सशक्त हुन्छ, तब उसले ईर्ष्या र आक्रामकता नियन्त्रण गर्न सक्छ। आत्मबोध नै त्यस्तो दर्पण हो जसले मनका प्रावृत्तिहरूलाई देखाउँछ र तिनीहरूलाई नियन्त्रित मार्गमा डोर्याउँछ।
ईष्या मानिसको मनोविज्ञानमा असर पार्ने एक शक्तिशाली भावना हो। यो भावना कुनै व्यक्तिको सफलता, खुशी वा समृद्धिमा अरूको अनावश्यक हस्तक्षेप वा असमानता को अनुभवमा उत्पन्न हुन्छ। ईष्याले मानिसलाई मात्र असन्तुष्ट र दुःखी बनाउने काम गर्दैन, यसले जीवनमा गम्भीर नकारात्मक परिणाम पनि ल्याउन सक्छ। ईष्या मानिसको मानसिक स्वास्थ्य, सम्बन्ध र जीवनको गुणवत्तामा नकारात्मक प्रभाव पारेर एक प्रकारको आत्मघाती प्रवृत्तिमा परिणत हुन सक्छ।
जीवन जिउनु पनि एउटा कला हो र यो कलामा हामी कसरी निपुण बन्ने भन्ने कुरा आफैमा भर पर्छ।
जीवन जिउने तरिका धेरै छन् तर जुन आधारभूत छ, त्यसैको अभाव भयो भने जीवन नै भारी हुन्छ र मृत्युको खोजी सुरु हुन्छ।
सकारात्मकताले हामीलाई राम्रो छनोटतर्फ डोर्याउँछ। जबकि नकारात्मक मनोवृत्तिले हाम्रो बुद्धिमत्तालाई कमजोर बनाउँछ र सीमित गर्दछ। प्रायः भन्ने गरिन्छ- ईष्या दुर्गुण हो, गर्नुहुँदैन । तर हामी कोही पनि ईष्या नगरी बस्न सक्दैनौँ । विगतमा पनि यस्तै भएको थियो, वर्तमानमा पनि त्यस्तै भएको छ र यस्तै अवस्था रहे भविष्यमा पनि हुने त्यस्तै हो । जोजसले ईष्या गर्नुहुन्न भन्ने गरेका छन् उनीहरूले नै सकेका छैनन्, सकेका हुँदैनन् ।
महाभारतमा दुर्योधन र शकुनिको ईर्ष्या र अहंकारले सम्पूर्ण कौरव कुललाई विनाशतर्फ डोर्यायो। दुर्योधनको आक्रामक प्रवृत्ति व्यक्तिगत लालच वा असुरक्षा मात्र थिएन; यो समाजमा व्यापक अराजकता र हिंसाको स्रोत बन्यो। यही शिक्षाले आजको प्रतिस्पर्धात्मक समाजका लागि चेतावनी दिन्छ—जब प्रतिस्पर्धा व्यक्तिगत लाभको साधन हुन्छ र नैतिक सीमाभन्दा बाहिर जान्छ, तब हिंसा अपरिहार्य हुन्छ।
वेदान्त दर्शनले भन्छ कि अहंकार, लोभ र ईष्या तीनै मानव मनका मुख्य विकार हुन्। दुर्योधनले पाण्डवहरू प्रति ईर्ष्या राखेर धर्म र न्यायको विरुद्ध हिंसा सिर्जना गर्यो। ईष्या व्यक्तिगत पीडा होइन, वरन् सामूहिक विनाशको कारक पनि बन्न सक्छ। दुर्योधनको ईष्या उसलाई युद्धमा मात्र होइन, सामाजिक विभाजन, भाइचारा नाश र राजनैतिक अस्थिरतामा पनि लेजाने शक्ति बन्यो। यही दृष्टान्तले देखाउँछ कि ईष्या र हिंसाको सम्बन्ध मनोवैज्ञानिक नभई सामाजिक र राजनीतिक स्तरमा पनि प्रभावकारी हुन्छ।
मानव जीवनको मुख्य उद्देश्य शान्ति, समृद्धि र आत्मिक संतोष प्राप्त गर्नु हो। तर आधुनिक समाजमा तनाव, द्वन्द्व र प्रतिस्पर्धाले मानिसको मनोबल कमजोर बनाइरहेको छ। हिंसा केवल बाह्य गतिविधिमा सीमित छैन; यो मन, वचन र क्रियामा समेत जन्मन्छ। जब मानिस आफ्नो अहंकार, लालच र द्वेष नियन्त्रण गर्न सक्दैन, तब हिंसा उत्पन्न हुन्छ र समाजमा अस्थिरता फैलिन्छ। यस्तो अवस्थामा हिंसामुक्त जीवन केवल बाह्य नियमको पालना मात्र होइन, आन्तरिक चेतना र आत्मज्ञानको विकाससँग जोडिएको हुन्छ।
आत्म-ज्ञान आफ्नो वास्तविक स्वरूप, मनको प्रवृत्ति र भावनाहरूको स्पष्ट बुझाइलाई जनाउँछ। जब व्यक्ति आफ्नो भित्री अवस्था बुझ्छ, तब उसले द्वेष, क्रोध र ईर्ष्या जस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ। यही चेतना हिंसामुक्त जीवनका लागि आधार हो। आत्मज्ञानको जागृति गर्दा व्यक्ति आफ्नै क्रियाको परिणामको जिम्मेवारी बुझ्छ र अरूप्रति सहानुभूति र करुणा देखाउन थाल्छ।
आधुनिक समाजमा हिंसा आन्तरिक असन्तोष र अज्ञानबाट पनि उत्पन्न हुन्छ। यसलाई नियन्त्रण गर्न चेतना र आत्मसाक्षात्कार अपरिहार्य छन्। चेतनाले मानिसलाई आफ्नो भावनाको नियन्त्रण दिन्छ, जबकि आत्मसाक्षात्कारले उसलाई जीवनको वास्तविक अर्थ र स्थायी शान्ति प्रदान गर्छ। जब प्रत्येक व्यक्ति हिंसा विरुद्ध चेतना जागृत गर्छ र आत्मसाक्षात्कारको अभ्यास गर्छ, तब मात्र व्यक्तिगत तथा सामाजिक जीवन दुवैमा शान्ति, करुणा र समृद्धि स्थायी रूपमा स्थापित हुन्छ। यसरी, हिंसा विरुद्ध चेतना र आत्मसाक्षात्कारको मार्गमा अघि बढ्नु केवल नैतिक दायित्व मात्र होइन, जीवनको वास्तविक सार र स्थायी सन्तोष प्राप्त गर्ने साधन पनि हो।
(लेखक नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्।)
