चीनले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा पानीको बरफ खोज्ने महत्वाकांक्षी मानवरहित अन्तरिक्ष अभियान चाङअ–७ (Chang’e-7) को प्रक्षेपण अन्तिम समयमा स्थगित गरेको छ। चीनको मानवयुक्त अन्तरिक्ष एजेन्सीले आइतबार, अगस्ट २३ मा अभियान निर्धारित प्रक्षेपण झ्यालमा सञ्चालन गर्न नसकिने जनाएको हो। एजेन्सीका अनुसार विस्तृत मूल्याङ्कनपछि अभियानले हाल आवश्यक ‘प्रक्षेपण अवस्था’ पूरा नगरेको निष्कर्ष निकालिएको हो।
चीनको आधिकारिक भनाइअनुसार निर्णय ‘सावधानी, विश्वसनीयता र अभियानको पूर्ण सफलताको सुनिश्चितता’लाई प्राथमिकता दिँदै गरिएको हो। तर प्रक्षेपणका लागि आवश्यक कुन प्राविधिक वा वातावरणीय अवस्था पूरा नभएको हो भन्नेबारे चिनियाँ अधिकारीहरूले विस्तृत जानकारी सार्वजनिक गरेका छैनन्। प्रक्षेपणस्थलमा अभियानका लागि आवश्यक तयारी अन्तिम चरणमा पुगेका बेला आएको यो निर्णयले चीनको चन्द्र अन्वेषण कार्यक्रमप्रति विश्वको ध्यान पुनः केन्द्रित गरेको छ।
चाङअ–७ लाई यसअघि सन् २०२६ को अगस्टमा प्रक्षेपण गर्ने तयारी गरिएको थियो। अभियानलाई चीनको दक्षिणी हाइनान प्रान्तस्थित वेन्चाङ अन्तरिक्ष प्रक्षेपण केन्द्रबाट शक्तिशाली लङ मार्च–५ रकेटमार्फत चन्द्रमातर्फ पठाउने योजना थियो। अगस्ट १९ मा चाङअ–७ यान र लङ मार्च–५ वाई१४ रकेटलाई प्रक्षेपण क्षेत्रमा सारिएको तस्बिरसमेत चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमले सार्वजनिक गरेका थिए।
प्रक्षेपण स्थगनको औपचारिक कारण स्पष्ट नगरिए पनि थाइल्यान्डको National Astronomical Research Institute (NARIT) ले दक्षिण चीन सागरमा विकसित भएको उष्णकटिबन्धीय आँधी नारा (Narra) ले प्रक्षेपण तयारीमा असर पारेको जनाएको छ। नारा आँधीका कारण वेन्चाङ क्षेत्रमा मौसम प्रतिकूल बनेपछि अभियानको तयारी र प्रक्षेपण सुरक्षामा चुनौती उत्पन्न भएको बताइएको छ। केही अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूले पनि प्रतिकूल मौसमलाई स्थगनको प्रमुख कारणका रूपमा उल्लेख गरेका छन्।
तर चाङअ–७ को प्रक्षेपण सामान्य पृथ्वी कक्षमा रकेट पठाउनेजस्तो सरल छैन। चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा निर्धारित क्षेत्रमा पुग्न सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमाको विशेष अवस्थिति आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी स्थायी रूपमा छायामा रहने चन्द्रमाका क्रेटरहरूमा अनुसन्धान गर्न प्रकाश, तापक्रम र अवतरणको कोणसमेत ध्यानमा राख्नुपर्ने भएकाले प्रक्षेपणका लागि सीमित समयको झ्याल उपलब्ध हुन्छ। त्यसैले केही दिनको मौसमजन्य ढिलाइले समेत अर्को उपयुक्त प्रक्षेपण अवसर कुर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
चाङअ–७ चीनको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा जटिल रोबोटिक चन्द्र अभियानमध्ये एक हो। यसमा अर्बिटर, ल्यान्डर, रोभर र सानो ‘हपिङ’ प्रोब रहनेछन्। अर्बिटरले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्रको अवलोकन गर्नेछ भने ल्यान्डरले सतहमा अवतरण गरी वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्नेछ। रोभरले चन्द्र सतहमा चल्दै विभिन्न नमुना तथा भौगोलिक संरचनाको अध्ययन गर्नेछ। हपिङ प्रोब भने चन्द्रमाका अत्यन्तै अँध्यारा तथा कठिन क्षेत्रमा पुगेर अनुसन्धान गर्न डिजाइन गरिएको छ।
अभियानको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उद्देश्य चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा रहेको पानीको बरफको खोज तथा अध्ययन गर्नु हो। वैज्ञानिकहरूले चन्द्रमाका केही स्थायी रूपमा छायामा रहेका क्रेटरमा अरबौँ वर्षदेखि सूर्यको प्रकाश नपुगेको हुन सक्ने र त्यहाँ पानी तथा अन्य वाष्पशील पदार्थ सुरक्षित अवस्थामा रहेको हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्। चीनको वैज्ञानिक अनुसन्धानले पनि दक्षिणी ध्रुवस्थित श्याकलटन क्रेटर वरपर पानीको बरफ स्थिर रहन सक्ने क्षेत्र पहिचान गर्न तापीय अवस्थाको उच्च–रिजोलुसन अध्ययन गरिसकेको छ।
चन्द्रमामा पानी भेटिनु केवल वैज्ञानिक खोजका लागि महत्वपूर्ण विषय होइन। भविष्यमा चन्द्रमामा लामो समयसम्म मानव गतिविधि सञ्चालन गर्ने योजनाका लागि पानी अत्यन्तै मूल्यवान स्रोत बन्न सक्छ। पानीलाई पिउने प्रयोजनमा प्रयोग गर्नुका साथै त्यसबाट अक्सिजन उत्पादन गर्न र हाइड्रोजन–अक्सिजनलाई रकेट इन्धनका रूपमा प्रयोग गर्ने सम्भावना छ। त्यसैले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुव अहिले अमेरिका, चीन, भारतलगायत अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा सक्रिय मुलुकहरूको रणनीतिक चासोको क्षेत्र बनेको छ।
चाङअ–७ चीनको व्यापक चन्द्र अन्वेषण योजनाको एउटा महत्वपूर्ण कडी हो। चीनले सन् २०३० सम्ममा आफ्ना अन्तरिक्ष यात्रीलाई चन्द्रमामा अवतरण गराउने लक्ष्य राखेको छ। चाङअ–७ पछि चाङअ–८ जस्ता अभियानमार्फत चन्द्र सतहमा स्रोतको उपयोग, निर्माण प्रविधि र दीर्घकालीन वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि आवश्यक प्रविधिको परीक्षण गर्ने योजना चीनले अघि बढाएको छ। दीर्घकालमा चीनले रुससँग सहकार्यमा International Lunar Research Station निर्माण गर्ने योजनासमेत अघि सारेको छ।
यसै कारण चाङअ–७ को स्थगनलाई एउटा सामान्य प्रक्षेपण ढिलाइभन्दा व्यापक रूपमा हेरिएको छ। अमेरिका पनि नासाको Artemis कार्यक्रममार्फत चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवतर्फ मानव तथा रोबोटिक अभियान विस्तार गर्ने तयारीमा छ। दुवै देशले चन्द्रमामा दीर्घकालीन उपस्थिति, वैज्ञानिक अनुसन्धान र सम्भावित स्रोत उपयोगलाई भविष्यको अन्तरिक्ष रणनीतिको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाएका छन्। चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा पानीको बरफको उपलब्धता पुष्टि भएमा त्यसले आगामी दशकको अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धालाई अझ तीव्र बनाउन सक्नेछ।
चीनका लागि पछिल्लो स्थगन अर्को कारणले पनि संवेदनशील समयमा आएको छ। अगस्ट १० मा वेन्चाङबाटै प्रक्षेपण गरिएको लङ मार्च–७ए रकेट उडानका क्रममा असफल भएको थियो। चिनियाँ अधिकारीहरूले उक्त प्रक्षेपणमा उडानसम्बन्धी असामान्यता देखिएको पुष्टि गरेका छन् र घटनाको अनुसन्धान भइरहेको छ। यद्यपि लङ मार्च–७ए र चाङअ–७ मा प्रयोग हुने लङ मार्च–५ फरक रकेट भएकाले अगस्ट १० को असफलताले चाङअ–७ को प्रक्षेपणमा प्रत्यक्ष प्राविधिक प्रभाव पारेको प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन।
चाङअ–७ स्थगनले चीनको अन्तरिक्ष कार्यक्रमको गति रोक्नेभन्दा पनि उच्च जोखिमयुक्त चन्द्र अभियानमा सुरक्षा र सफलतालाई प्राथमिकता दिएको संकेत गरेको छ। चिनियाँ अधिकारीहरूले नयाँ प्रक्षेपण मिति तत्काल सार्वजनिक गरेका छैनन्। केही रिपोर्टले अर्को प्रक्षेपण अवसर करिब एक महिनापछि आउन सक्ने बताएका छन् भने अन्य विश्लेषणमा अभियान सन् २०२७ सम्म धकेलिन सक्ने सम्भावना उल्लेख गरिएको छ। नयाँ मिति सूर्य–पृथ्वी–चन्द्रमाको अवस्थिति, मौसम र प्रक्षेपण तयारीको पुनर्मूल्याङ्कनपछि निर्धारण हुने देखिन्छ।
यसरी चाङअ–७ को प्रक्षेपण स्थगनले चीनको चन्द्र अभियानमा तत्काल केही ढिलाइ ल्याए पनि यसको रणनीतिक महत्व घटेको छैन। बरु चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा पानीको बरफ खोज्ने यो अभियान सफल भएमा भविष्यका मानवयुक्त चन्द्र अभियान, चन्द्र स्रोतको उपयोग र दीर्घकालीन अन्तरिक्ष केन्द्र निर्माणका लागि महत्वपूर्ण वैज्ञानिक आधार तयार हुन सक्छ। चीनले ‘पूर्ण सफलतालाई प्राथमिकता’ दिँदै प्रक्षेपण रोकेको निर्णयले आगामी अभियानलाई अझ सुरक्षित र विश्वसनीय बनाउने प्रयासका रूपमा अर्थ राख्नेछ। अब सबैको ध्यान नयाँ प्रक्षेपण झ्याल र चाङअ–७ ले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा पुगेर हासिल गर्ने वैज्ञानिक उपलब्धितर्फ केन्द्रित हुनेछ।
