बेइजिङ । चीनले पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने रकेट प्रविधिमा ऐतिहासिक सफलता हासिल गरेको छ। निजी अन्तरिक्ष कम्पनी ल्यान्डस्पेसले विकास गरेको झुच्वे–३ वाई–२ रकेटको पहिलो चरण (बुस्टर) सफलतापूर्वक जमिनमा अवतरण गराएसँगै चीनले पहिलो पटक स्थल आधारित पुनः प्रयोगयोग्य रकेट बुस्टर पुनः प्राप्त गर्न सफल भएको हो। बुधबार, अगस्ट १९, २०२६ मा उत्तरपश्चिम चीनको कान्सु प्रान्तस्थित तुङफेङ व्यावसायिक अन्तरिक्ष नवप्रवर्तन परीक्षण क्षेत्रमा गरिएको प्रक्षेपणपछि झुच्वे–३ वाई–२ रकेटले आफ्नो पहिलो चरणलाई सुरक्षित रूपमा पृथ्वीमा फर्काएको हो।
६६.१ मिटर लामो पहिलो चरणको बुस्टरले स्वचालित नियन्त्रण प्रणाली, ग्रिड फिन र अवतरण खुट्टाको प्रयोग गर्दै करिब ३९० किलोमिटर टाढा रहेको निर्धारित अवतरण क्षेत्रमा सहज अवतरण गरेको थियो। रकेटको दोस्रो चरणले भने हङहु–०३ भू–उपग्रहलाई सफलतापूर्वक निर्धारित कक्षमा स्थापना गरेको थियो। यो सफलताले चीनलाई व्यावसायिक अन्तरिक्ष क्षेत्रमा नयाँ चरणमा प्रवेश गराएको विश्लेषण गरिएको छ।
पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने रकेट प्रविधि अहिले विश्व अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ। किनभने एउटै रकेटलाई पटक–पटक प्रयोग गर्न सकिएमा प्रक्षेपण लागत उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ। अन्तरिक्ष क्षेत्रमा अहिलेसम्म अमेरिकी कम्पनी स्पेसएक्सले फाल्कन–९ रकेटमार्फत यो प्रविधिमा ठूलो अग्रता कायम गर्दै आएको थियो। झुच्वे–३ को सफल अवतरणसँगै ल्यान्डस्पेस विश्वका त्यस्ता निजी कम्पनीमध्ये तेस्रो बनेको छ जसले कक्षीय स्तरको रकेट बुस्टर पुनः प्राप्त गर्न सफल भएको छ।
यसअघि स्पेसएक्स र ब्लु ओरिजिनले मात्र यस्तो उपलब्धि हासिल गरेका थिए। चीनको यो उपलब्धि केवल एउटा रकेट परीक्षण मात्र नभई दुई फरक पुनः प्रयोग प्रणालीमा हासिल गरिएको प्राविधिक क्षमता प्रदर्शन पनि हो। यसअघि जुलाई १०, २०२६ मा चीनले समुद्री सतहमा आधारित अर्को पुनः प्राप्ति प्रणालीमार्फत लङ मार्च–१०बी रकेट बुस्टर समात्न सफल भएको थियो। उक्त प्रणालीमा समुद्री जहाजमा जडान गरिएको विशेष जाल प्रविधि प्रयोग गरिएको थियो।
यसरी चीनले छोटो अवधिमै समुद्री जाल प्रणाली र जमिनमा ठाडो अवतरण प्रणाली दुवै क्षेत्रमा सफलता हासिल गरेको दाबी गरेको छ। अन्तरिक्ष उद्योगका लागि यी दुई फरक प्रविधि विकास गर्नु ठूलो प्राविधिक चुनौती मानिन्छ। झुच्वे–३ र अमेरिकी फाल्कन–९ बीचको प्रतिस्पर्धा पनि अन्तरिक्ष बजारमा चासोको विषय बनेको छ। झुच्वे–३ मा तरल मिथेन र अक्सिजनमा आधारित इन्धन प्रणाली प्रयोग गरिएको छ भने फाल्कन–९ ले आरपी–१ मट्टितेल र तरल अक्सिजन प्रयोग गर्छ। मिथेन आधारित इन्धनले कम प्रदूषण उत्पादन गर्ने भएकाले इन्जिन सफाइ र पुनः प्रयोग प्रक्रियालाई सहज बनाउने विश्वास गरिएको छ।
झुच्वे–३ को संरचना स्टेनलेस स्टिलबाट बनाइएको छ, जसले उच्च ताप सहन सक्ने क्षमता राख्छ। तर स्टेनलेस स्टिल एल्युमिनियम–लिथियम मिश्रधातुभन्दा भारी हुने भएकाले यसको वहन क्षमता फाल्कन–९ भन्दा कम रहेको छ। झुच्वे–३ ले पुनः प्रयोग अवस्थामा तल्लो पृथ्वी कक्षा (एलईओ) मा करिब १४.२ मेट्रिक टनसम्म सामग्री लैजान सक्ने क्षमता राख्ने बताइएको छ। भविष्यमा यसको क्षमता १८.३ टनसम्म विस्तार गर्ने योजना रहेको छ। अर्कोतर्फ फाल्कन–९ ले करिब २२.८ टनसम्म सामग्री लैजान सक्छ।
झुच्वे–३ को पहिलो चरणमा नौ वटा तियानचे इन्जिन प्रयोग गरिएको छ भने फाल्कन–९ मा नौ वटा मर्लिन–१डी इन्जिन प्रयोग हुन्छन्। ल्यान्डस्पेसले आफ्नो बुस्टरलाई करिब २० पटकसम्म पुनः प्रयोग गर्न सकिने गरी डिजाइन गरेको जनाएको छ। स्पेसएक्सको फाल्कन–९ भने ३० भन्दा बढी उडानमा प्रयोग भइसकेको छ। चीनको पुनः प्रयोगयोग्य रकेट विकासको प्रमुख उद्देश्य ठूलो स्तरका भू–निम्न कक्षा उपग्रह सञ्जाल निर्माण गर्नु हो। चीनले क्यान्सफान (थाउजेन्ड सेल्स) र गुओवाङ राष्ट्रिय सञ्जालजस्ता विशाल उपग्रह परियोजनालाई अगाडि बढाइरहेको छ।
चीनले सन् २०२६ मा करिब १४० वटा अन्तरिक्ष प्रक्षेपण अभियान सञ्चालन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। क्यान्सफान र गुओवाङ सञ्जालमार्फत सयौँ उपग्रह कक्षमा पठाउने काम भइरहेको छ। दीर्घकालीन योजनाअनुसार यी सञ्जालमा हजारौँ उपग्रह समावेश गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार २८ हजारभन्दा बढी भू–निम्न कक्षा उपग्रह स्थापना गर्ने महत्वाकांक्षी योजनालाई पूरा गर्न परम्परागत एकपटक प्रयोग हुने रकेट पर्याप्त हुँदैनन्। त्यसका लागि कम लागतमा धेरै पटक प्रयोग गर्न सकिने रकेट प्रणाली आवश्यक हुन्छ। यही कारण झुच्वे–३ जस्ता रकेट चीनको अन्तरिक्ष रणनीतिमा महत्वपूर्ण मानिएका छन्।
यद्यपि चीन अझै स्पेसएक्सको अनुभव र सञ्चालन क्षमतासम्म पुगेको छैन। स्पेसएक्सले दशकभन्दा बढी समयदेखि पुनः प्रयोगयोग्य रकेट सञ्चालन गर्दै आएको छ र यसको फाल्कन–९ प्रणाली विश्व बजारमा स्थापित भइसकेको छ। चीनको चुनौती भनेको सफल परीक्षणलाई नियमित व्यावसायिक उडान, कम लागत र उच्च विश्वसनीयतामा रूपान्तरण गर्नु हुनेछ। तर झुच्वे–३ को सफल अवतरणले विश्व अन्तरिक्ष उद्योगमा नयाँ प्रतिस्पर्धाको संकेत दिएको छ। निजी कम्पनीहरूको बढ्दो सहभागिता, पुनः प्रयोगयोग्य प्रविधिको विकास र विशाल उपग्रह सञ्जाल निर्माणको दौडले आगामी वर्षहरूमा अन्तरिक्ष बजारलाई अझ तीव्र प्रतिस्पर्धात्मक बनाउने देखिन्छ।
