पूर्व मुमा बडामहारानी रत्न राज्यलक्ष्मी शाहले आज आफ्नो ९९औँ जन्मजयन्ती मनाउँदै हुनुहुन्छ। वि.सं. १९८५ भदौ ४ गते काठमाडौंमा जन्मिनुभएकी रत्न राज्यलक्ष्मी शाह नेपाली राजसंस्था, शिक्षा, समाजसेवा र आधुनिक नेपालको राजनीतिक इतिहाससँग जोडिएको महत्वपूर्ण व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। विक्रम संवत् र अन्तर्राष्ट्रिय पात्रो प्रणालीअनुसार उमेर गणनामा केही फरक देखिए पनि नेपाली परम्पराअनुसार उहाँको जन्मजयन्ती भदौ ४ गते ९९औँ वर्षका रूपमा मनाइँदै आएको छ।
जन्मदिनको अवसरमा उहाँलाई शुभकामना दिन पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाह, पूर्वरानी कोमल शाह, बुहारी हिमानी शाह, छोरी प्रेरणा शाहलगायत परिवारका सदस्यहरू महेन्द्र मञ्जिल पुग्ने कार्यक्रम रहेको छ। नागरिक मूल समारोह समितिले उहाँको दीर्घायुको कामना गर्दै नारायण मन्दिर परिसरमा दीप प्रज्वलन कार्यक्रमसमेत आयोजना गरेको छ।
राजतन्त्रको अन्त्य भएको लामो समय बितिसक्दा पनि रत्न राज्यलक्ष्मी शाह नारायणहिटी दरबार संग्रहालय परिसरभित्र रहेको महेन्द्र मञ्जिलमा बस्दै आउनुभएको छ। सार्वजनिक जीवनबाट टाढा रहे पनि उहाँ नेपाली इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण कालखण्डकी प्रत्यक्ष साक्षीका रूपमा सम्मानित हुनुहुन्छ।
रत्न राज्यलक्ष्मी शाह तत्कालीन राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाहकी धर्मपत्नीका रूपमा नेपालको राजपरिवारमा प्रवेश गर्नुभएको थियो। उहाँको विवाह वि.सं. २०११ सालमा राजा महेन्द्रसँग भएको थियो। राजा महेन्द्रकी पहिलो पत्नी तथा रत्न राज्यलक्ष्मी शाहकी दिदी इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाहको निधनपछि उहाँको विवाह भएको हो। पछि उहाँ नेपालकी महारानी र राजा महेन्द्रको निधनपछि मुमा बडामहारानीको भूमिकामा रहनुभयो।
उहाँको जीवन केवल राजकीय भूमिकामा सीमित रहेन। शिक्षा, बालकल्याण र सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा उहाँको योगदान विशेष रूपमा उल्लेख गरिन्छ। नेपाल बाल संगठन (बाल मन्दिर) मार्फत उहाँले अनाथ तथा असहाय बालबालिकाको संरक्षण र शिक्षाका लागि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो। बालबालिकाको प्रारम्भिक शिक्षा र संरक्षणमा यस संस्थाले लामो समयदेखि योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
नेपालको उच्च शिक्षा विकाससँग पनि रत्न राज्यलक्ष्मी शाहको नाम जोडिएको छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापनाको प्रारम्भिक चरणमा उहाँ र राजपरिवारका सदस्यहरूले व्यक्तिगत गहना बिक्री गरी आर्थिक सहयोग गरेको उल्लेख पाइन्छ। उक्त सहयोगले नेपालमा उच्च शिक्षाको संस्थागत विकासका लागि महत्वपूर्ण आधार तयार गर्न सहयोग पुर्याएको मानिन्छ।
काठमाडौंको प्रदर्शनीमार्गमा रहेको रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पस पनि उहाँकै नामसँग जोडिएको प्रमुख शैक्षिक संस्था हो। सन् १९६१ मा रत्न राज्यलक्ष्मी गर्ल्स कलेजका रूपमा स्थापना भएको यो संस्था पछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयको महत्वपूर्ण आंगिक क्याम्पसमध्ये एक बन्यो। महिला शिक्षाको पहुँच विस्तार गर्ने उद्देश्यबाट सुरु भएको यो संस्थाले नेपालको शैक्षिक इतिहासमा विशेष स्थान बनाएको छ।
रत्न राज्यलक्ष्मी शाहले नेपालको राजनीतिक इतिहासका धेरै निर्णायक घटनाहरू प्रत्यक्ष अनुभव गर्नुभएको छ। राजा महेन्द्रको शासनकालमा पञ्चायती व्यवस्था सुरु भयो भने राजा वीरेन्द्रको शासनकालमा २०४६ सालको जनआन्दोलन र बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना भयो। सन् २००१ को नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्ड, जसमा राजा वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका धेरै सदस्यको निधन भयो, उहाँको जीवनको अत्यन्त पीडादायी घटना थियो।
नेपालको शाह वंशीय राजसंस्थाले करिब २४० वर्षसम्म देशको शासन गरेको थियो। राजा पृथ्वीनारायण शाहद्वारा सुरु भएको आधुनिक नेपालको राजकीय इतिहास राजा महेन्द्र, राजा वीरेन्द्र हुँदै अन्तिम राजा ज्ञानेन्द्र शाहसम्म आइपुग्यो। सन् २००८ मा गणतन्त्र स्थापना भएपछि नेपाल नयाँ राजनीतिक प्रणालीमा प्रवेश गर्यो।
आज ९९औँ जन्मजयन्तीको अवसरमा रत्न राज्यलक्ष्मी शाहलाई नेपाली समाजले केवल पूर्वराजपरिवारकी सदस्यका रूपमा मात्र होइन, शिक्षा, बालकल्याण र सामाजिक सेवामा योगदान पुर्याउने ऐतिहासिक व्यक्तित्वका रूपमा स्मरण गरिरहेको छ। लामो जीवनयात्रामा उहाँले नेपालको राजकीय इतिहासदेखि सामाजिक विकाससम्मका महत्वपूर्ण परिवर्तनहरू नजिकबाट देख्नुभएको छ।