रुससँग युद्ध गरिरहेको युक्रेनले टर्कीको भण्डारमा रहेका ठूलो मात्राका अमेरिकी मूलका हतियार प्राप्त गर्ने तयारी गरिरहेको छ। यसका लागि अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले टर्कीबाट युक्रेनमा ती हतियार पुनःहस्तान्तरण गर्न अमेरिकी कंग्रेसलाई औपचारिक जानकारी दिएको छ। ६ अगस्ट २०२६ मा प्रकाशित अमेरिकी कंग्रेसनल रेकर्डअनुसार प्रस्तावित हस्तान्तरणमा १२ वटा M270 मल्टिपल लन्च रकेट सिस्टम (MLRS), २,५२४ वटा M26 रकेट र ४७,००० वटा M509A1 २०३ एमएम तोपका गोलाबारुद समावेश छन्। यी सामग्रीको मूल अधिग्रहण मूल्य करिब २५५.९ मिलियन अमेरिकी डलर रहेको छ। अर्को छुट्टै प्रस्तावमा ७० वटा M39 ATACMS क्षेप्यास्त्र समावेश छन्, जसको मूल अधिग्रहण मूल्य करिब २८ मिलियन डलर छ। दुवै प्रस्ताव जोड्दा कुल मूल्य करिब २८३.९ मिलियन डलर हुन्छ। विभिन्न सञ्चारमाध्यमले यसलाई २८० मिलियन डलरभन्दा बढीको हतियार प्याकेज भनेका छन्। तर यो रकम युक्रेनले अहिले तिर्ने वास्तविक खरिद मूल्य नभई ती हतियार किन्दा लागेको मूल अधिग्रहण मूल्य हो।

यो प्रस्तावमा सबैभन्दा बढी चासो ७० वटा M39 ATACMS क्षेप्यास्त्रले तानेको छ। M39, ATACMS को प्रारम्भिक संस्करण हो र यसको मारक दूरी करिब १६५ किलोमिटर छ। यो करिब ३०० किलोमिटरसम्म प्रहार गर्न सक्ने नयाँ ATACMS संस्करणभन्दा छोटो दूरीको हो। M39 मा GPS आधारित सुधार प्रणाली नभई पुरानो इनर्सियल गाइडेन्स प्रणाली प्रयोग गरिएको छ। प्रत्येक क्षेप्यास्त्रमा ९५० वटा M74 साना विस्फोटक सबमुनिसन हुन्छन्। त्यसैले यो एउटै सानो लक्ष्यमा अत्यन्त सटीक प्रहार गर्नुभन्दा ठूलो क्षेत्रमा फैलिएका सैनिक, हल्का सवारीसाधन, हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली तथा अन्य सैन्य लक्ष्यमाथि प्रहार गर्न प्रयोग हुने हतियार हो। युक्रेनले यस प्रकारको M39 ATACMS यसअघि पनि प्रयोग गरिसकेको छ।

प्रस्तावमा रहेका १२ वटा M270 MLRS पनि महत्त्वपूर्ण छन्। M270 ट्र्याकमा चल्ने बख्तरबन्द बहु-रकेट प्रक्षेपण प्रणाली हो। यसबाट २२७ एमएमका रकेट र ATACMS क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्न सकिन्छ। युक्रेनसँग पहिले नै M270 परिवारका प्रणाली र अमेरिकी M142 HIMARS सञ्चालनको अनुभव छ। त्यसैले नयाँ M270 प्राप्त भएमा युक्रेनलाई पूर्ण रूपमा नयाँ सैन्य संरचना तयार गर्नुपर्ने आवश्यकता कम हुनेछ। उसले आफ्नो विद्यमान रकेट तथा तोपखाना प्रणालीमै यी हतियार थप्न सक्नेछ। केही रक्षा समाचार स्रोतका अनुसार प्रस्तावित १२ वटा M270 टर्कीसँग बाँकी रहेका सबै M270 हुन सक्छन्। तर टर्की सरकारले यसलाई स्पष्ट रूपमा पुष्टि गरेको छैन। अमेरिकी आधिकारिक विवरणमा भने टर्कीले आफ्ना पुराना रक्षा सामग्रीको भण्डार घटाएर नयाँ सैन्य प्रणालीको आधुनिकीकरणमा बढी स्रोत लगाउन चाहेको उल्लेख छ।

युक्रेनले प्राप्त गर्न सक्ने २,५२४ वटा M26 रकेट पनि महत्वपूर्ण छन्। यी २२७ एमएमका पुराना अनगाइडेड रकेट हुन् र करिब ३२ किलोमिटरसम्म प्रहार गर्न सक्छन्। तिनमा DPICM क्लस्टर वारहेड हुन्छ। त्यस्तै ४७,००० वटा M509A1 २०३ एमएम तोपका गोलाबारुद पनि प्रस्तावमा छन्। यस्ता गोलाबारुद युक्रेनसँग रहेका २०३ एमएमका भारी तोप प्रणालीमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। विभिन्न रक्षा स्रोतका अनुसार यी गोलाबारुद सोभियत डिजाइनको 2S7 पियोन तथा अमेरिकी M110 परिवारका तोप प्रणालीसँग सम्बन्धित छन्। ठूलो परिमाणमा यस्तो गोलाबारुद प्राप्त भएमा युक्रेनको लामो दूरीको प्रहार क्षमतासँगै अग्रपंक्तिमा निरन्तर तोप आक्रमण गर्ने क्षमता पनि बढ्न सक्छ।

यी हतियार अमेरिकी मूलका भएकाले टर्कीले अमेरिकी स्वीकृतिबिना तेस्रो देशमा पठाउन सक्दैन। त्यसैले अमेरिकी आर्म्स एक्सपोर्ट कन्ट्रोल एक्टको सेक्सन ३(डी) अन्तर्गत अमेरिकी सरकारको सहमति र कंग्रेसलाई पूर्वसूचना आवश्यक परेको हो। ३ अगस्ट २०२६ मा कंग्रेसलाई पठाइएको सूचनामा अमेरिकी सरकारले राजनीतिक, सैन्य, आर्थिक, मानवअधिकार तथा हतियार नियन्त्रणसम्बन्धी पक्षको अध्ययनपछि हस्तान्तरण स्वीकृत गर्न तयार रहेको उल्लेख गरेको छ। प्रस्तावित हस्तान्तरणमा टर्कीका MKE, ASFAT र ARCA साभुन्मा, बुल्गेरियाको VTIC इन्टरनेसनल तथा अमेरिकाका पान्सोफिको र प्याट्रिअट डिफेन्स ग्रुपजस्ता कम्पनीहरूको भूमिका रहने बताइएको छ।

हतियार युक्रेन पुग्ने समयबारे भने केही अन्योल छ। केही समाचार माध्यमले अमेरिकी कंग्रेसको १५ दिने समीक्षा अवधि सकिएपछि डेलिभरी सुरु हुन सक्ने बताएका छन्। तर अमेरिकी कानुनको सामान्य प्रावधानअनुसार युक्रेनजस्तो NATO सदस्य नभएको देशका लागि यस्तो पुनःहस्तान्तरणमा ३० दिनको समीक्षा अवधि लागू हुन सक्ने देखिन्छ। NATO सदस्य देश, अस्ट्रेलिया, जापान, दक्षिण कोरिया, इजरायल र न्युजिल्यान्डजस्ता केही देशका लागि भने १५ दिने अवधि लागू हुन्छ। अमेरिकी आधिकारिक सूचनाले पनि स्पष्ट रूपमा १५ दिन उल्लेख नगरी कंग्रेसको आवश्यक समीक्षा अवधि पूरा भएपछि हस्तान्तरण गर्न सकिने जनाएको छ। त्यसैले १५ दिनपछि नै हतियारको डेलिभरी सुरु हुन्छ भनेर निश्चित रूपमा भन्न मिल्दैन।

यो प्रस्ताव विवादरहित भने छैन। ह्युमन राइट्स वाचले ११ अगस्टमा अमेरिकी कंग्रेसलाई यस्तो हस्तान्तरण रोक्न आग्रह गरेको थियो। संस्थाका अनुसार M39 ATACMS, M26 रकेट र M509A1 गोलाबारुदमा गरी एक करोडभन्दा बढी साना विस्फोटक सबमुनिसन हुन सक्छन्। यसको मुख्य चिन्ता क्लस्टर मुनिसनसँग सम्बन्धित छ। यस्ता साना विस्फोटक सामग्रीमध्ये केही विस्फोट नभई जमिनमा बाँकी रहन सक्छन् र पछि सर्वसाधारणका लागि खतरा बन्न सक्छन्। ह्युमन राइट्स वाचले यही कारण मानवीय जोखिम उठाएको हो। अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले भने राजनीतिक, सैन्य, मानवअधिकार र हतियार नियन्त्रणका पक्ष विचार गरेर प्रस्ताव अमेरिकी सुरक्षा सहायता नीतिसँग मेल खाने निष्कर्ष निकालेको छ।

सैन्य दृष्टिले ७० वटा M39 ATACMS युक्रेनका लागि उपयोगी हुन सक्छन्, तर यसलाई युद्धको दिशा एक्लै बदल्ने हतियारका रूपमा लिनु उचित हुँदैन। यसको मारक दूरी १६५ किलोमिटर मात्र छ, जुन नयाँ ATACMS संस्करणको करिब ३०० किलोमिटर दायराभन्दा निकै कम हो। त्यस्तै ७० क्षेप्यास्त्र सीमित संख्या हो। यसको प्रभाव युक्रेनले कस्ता लक्ष्य रोज्छ, उसँग कति प्रक्षेपण प्रणाली उपलब्ध छन्, रुसी हवाई तथा क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा कति प्रभावकारी छ र युक्रेनले गोलाबारुद कति छिटो प्रयोग गर्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुनेछ। तर १२ वटा थप M270, हजारौं M26 रकेट र दसौं हजार भारी तोपका गोलाबारुद प्राप्त भएमा युक्रेनको समग्र रकेट र तोपखाना क्षमता बलियो बन्न सक्छ।

यो प्रस्तावको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको अमेरिकाले आफ्नो सक्रिय सैन्य भण्डारबाट मात्र युक्रेनलाई हतियार दिनुपर्ने दबाब कम हुन सक्नु हो। टर्कीजस्ता NATO साझेदारसँग रहेका पुराना अमेरिकी मूलका हतियार युक्रेनलाई पुनःहस्तान्तरण गर्न सकिएमा युक्रेनका लागि वैकल्पिक आपूर्ति स्रोत खुल्न सक्छ। यसले टर्कीलाई पनि पुराना हतियार हटाएर नयाँ घरेलु तथा आधुनिक सैन्य प्रणालीमा लगानी केन्द्रित गर्ने अवसर दिन्छ।

समग्रमा, यो केवल ७० ATACMS र १२ M270 को हस्तान्तरणको विषय होइन। यो टर्कीको पुरानो अमेरिकी मूलको सैन्य भण्डारलाई युक्रेनको युद्ध आवश्यकतामा प्रयोग गर्ने, टर्कीलाई आफ्नो रक्षा प्रणाली आधुनिकीकरण गर्न सहयोग गर्ने र अमेरिकालाई आफ्नै तत्काल सैन्य भण्डारमा धेरै दबाब नदिई युक्रेनलाई समर्थन गर्न सक्ने व्यवस्था पनि हो। तर क्लस्टर मुनिसनको मानवीय जोखिम, अमेरिकी कंग्रेसको समीक्षा प्रक्रिया र डेलिभरी सुरु हुने वास्तविक समयबारे अझै केही प्रश्न बाँकी छन्। त्यसैले यसलाई “२८० मिलियन डलरको हतियार डेलिभरी सुरु भइसकेको सम्झौता” भन्नुभन्दा कंग्रेसको समीक्षा प्रक्रियामा रहेको करिब २८३.९ मिलियन डलर मूल अधिग्रहण मूल्य बराबरको प्रस्तावित हतियार पुनःहस्तान्तरण भन्नु बढी सटीक हुन्छ।