दमास्कस। सिरियाको एक अदालतले अपदस्थ राष्ट्रपति बशर अल-असदलाई हत्या, यातना, मनपरी गिरफ्तारी तथा मानवताविरुद्धका अपराधमा दोषी ठहर गर्दै अनुपस्थितिमै मृत्युदण्डको सजाय सुनाएको छ। अगस्ट ११, २०२६ मा दमास्कसस्थित चौथो फौजदारी अदालतले सुनाएको यो फैसला सन् २०२४ को डिसेम्बरमा असद शासन पतन भएपछि सिरियाभित्रै पूर्वराष्ट्रपतिविरुद्ध आएको पहिलो आपराधिक दोषसिद्धि हो। करिब चार महिना चलेको सुनुवाइपछि न्यायाधीश फखर अल-दिन अल-अर्यानले फैसला सार्वजनिक गरेका थिए भने अदालती कारबाही सिरियाली सरकारी टेलिभिजनबाट प्रत्यक्ष प्रसारण गरिएको थियो।
अदालतले असदलाई एकभन्दा बढी व्यक्तिको नियोजित तथा जानाजानी हत्या, बालबालिकाको हत्या, यातना, मनपरी गिरफ्तारी र मानवताविरुद्धका अपराधमा जिम्मेवार ठहर गरेको छ। अदालती विवरणअनुसार राज्यका सर्वोच्च निर्णयकर्ताका रूपमा असदले सुरक्षा तथा सरकारी निकायहरूलाई व्यापक दमनमा प्रयोग गरेको र उनीअन्तर्गतका संस्थाहरूबाट भएका गम्भीर मानवअधिकार उल्लङ्घनमा उनको जिम्मेवारी रहेको निष्कर्ष निकालिएको हो। केही अभियोग र घटनालाई अदालतले युद्ध अपराध तथा मानवताविरुद्धका अपराधका रूपमा समेत व्याख्या गरेको छ।
असदसँगै उनका भाइ तथा सिरियाली सेनाको शक्तिशाली चौथो बख्तरबन्द डिभिजनका पूर्वकमाण्डर माहेर अल-असदलाई पनि अनुपस्थितिमै मृत्युदण्ड सुनाइएको छ। चौथो डिभिजनमाथि सन् २०११ पछि सरकारविरोधी प्रदर्शन दबाउन हत्या, गिरफ्तारी र यातनासहित कठोर सैन्य कारबाही गरेको आरोप लामो समयदेखि लाग्दै आएको थियो। दमास्कस अदालतले पूर्वरक्षामन्त्री फहद जासेम अल-फ्रेइज, पूर्वसुरक्षा अधिकारी लुआय अल-अली, कुसाइ इब्राहिम महयुब, वफिक सालेह नासेर र तलाल फारिस अल-अयसामीलगायत अन्य पूर्वसैनिक तथा सुरक्षा अधिकारीहरूविरुद्ध पनि मृत्युदण्डसम्बन्धी फैसला गरेको छ। विभिन्न सिरियाली स्रोतमा अर्का अभियुक्त मोहम्मद अयमान अयुसको कानुनी अवस्थाबारे विवरण भने एकरूप छैन, सरकारी समाचार संस्था सानाले उनलाई मृत्युदण्ड सुनाइएका फरार अभियुक्तको सूचीमा राखेको छ भने स्वतन्त्र सिरियाली सञ्चारमाध्यम एनाब बलादीले उनको मृत्यु भइसकेकाले अभियोजन खारेज गरिएको जनाएको छ।
यस मुद्दामा सबैभन्दा प्रत्यक्ष रूपमा अदालतमा उपस्थित गराइएका अभियुक्त असदका नातेदार तथा डेराका पूर्वराजनीतिक सुरक्षा प्रमुख आतेफ नजिब थिए। उनी सन् २०२५ को जनवरीमा पक्राउ परेका थिए र अन्य मुख्य अभियुक्त फरार रहेकाले उनी मात्रै हिरासतबाट अदालतमा उपस्थित भएका थिए। कैदीको पोसाक लगाएर अदालती कठघरामा उभिएका नजिबलाई हत्या, यातना, यातनाबाट मृत्यु, प्रदर्शनकारीमाथि घातक बल प्रयोग तथा बालबालिकामाथिको हिंसासँग सम्बन्धित अपराधमा दोषी ठहर गर्दै मृत्युदण्ड सुनाइएको हो।
नजिबको नाम विशेषगरी सन् २०११ मा दक्षिणी शहर डेरामा सुरु भएको सरकारविरोधी आन्दोलनसँग जोडिन्छ। त्यतिबेला विद्यालयको भित्तामा असदविरोधी नारा लेखेको आरोपमा किशोरहरूलाई पक्राउ गरी यातना दिइएको घटनाले व्यापक जनआक्रोश उत्पन्न गरेको थियो। त्यसपछिका प्रदर्शनमाथि सरकारी सुरक्षा संयन्त्रको हिंसात्मक दमन बढ्दै जाँदा आन्दोलन देशव्यापी बनेको र अन्ततः सिरिया लामो गृहयुद्धमा प्रवेश गरेको थियो। सिरियाको करिब १४ वर्ष लामो द्वन्द्वमा झन्डै पाँच लाख मानिसको ज्यान गएको अनुमान गरिएको छ भने लाखौँ मानिस देशभित्र र बाहिर विस्थापित भएका थिए।
सन् २००० मा पिता हाफेज अल-असदको मृत्युपछि सत्तामा आएका बशर अल-असदले करिब २४ वर्ष सिरियाको नेतृत्व गरेका थिए। सन् २०११ को अरब स्प्रिङको प्रभावसँगै सुरु भएको सरकारविरोधी आन्दोलनमाथि सुरक्षा फौजले घातक बल प्रयोग गरेपछि द्वन्द्व चर्किएको थियो। रूस र इरानको सैन्य तथा राजनीतिक समर्थनका कारण असद सरकारले लामो समय सत्ता जोगाए पनि सन् २०२४ को अन्त्यतिर विद्रोही शक्तिहरूको तीव्र सैन्य आक्रमणपछि शासन ढलेको थियो। अहिलेका राष्ट्रपति अहमद अल-शराको नेतृत्वमा अघि बढेको विद्रोही अभियानले दुई साताभन्दा कम समयमा प्रमुख शहरहरू नियन्त्रणमा लिएपछि असद डिसेम्बर २०२४ मा दमास्कस छाडेर रूस पुगेका थिए।
रूसले असद र उनको परिवारलाई मानवीय आधारमा शरण दिएको जनाएको थियो र उनीहरू अहिले पनि रूसमै रहेको अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थाहरूले बताएका छन्। सिरियाको नयाँ नेतृत्वले असदलाई स्वदेश फर्काउन खोजे पनि मस्कोले अहिलेसम्म उनलाई हस्तान्तरण गरेको छैन। अदालतले अनुपस्थित रहेका दोषीहरूविरुद्ध जारी पक्राउ पुर्जी कायम राख्दै उनीहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पछ्याउन सम्बन्धित निकायलाई आवश्यक प्रक्रिया अघि बढाउन निर्देशनसमेत दिएको छ।
फैसलासँगै अदालतले दोषी ठहर गरिएका व्यक्तिहरूको चल तथा अचल सम्पत्ति अस्थायी रूपमा रोक्का गर्ने, उनीहरूको सम्पत्ति तथा कोष प्रशासनिक नियन्त्रणमा राख्ने र पीडित पक्षलाई क्षतिपूर्ति दिलाउने प्रक्रिया अघि बढाउने आदेश पनि दिएको छ। अदालतले मुद्दामा व्यक्तिगत दाबी नगरेका पीडित, मृतकका परिवार र बेपत्ता पारिएका व्यक्तिका परिवारको अधिकारसमेत सुरक्षित रहने जनाएको छ।
फैसला सार्वजनिक भएपछि दमास्कसस्थित न्यायालयबाहिर ठूलो संख्यामा मानिस जम्मा भएर सिरियाली झण्डा फहराउँदै खुसी मनाएका थिए। सन् २०११ को विद्रोह सुरु भएको डेरामा पनि मानिसहरू सडकमा निस्किएर युद्धका क्रममा मारिएका तथा बेपत्ता भएका आफ्ना आफन्तका तस्वीर बोकेका थिए। कतिपय परिवारका लागि यो फैसला वर्षौँदेखि प्रतिक्षा गरिएको न्यायको प्रतीक बनेको देखिएको छ।
तर मृत्युदण्डको फैसलाले सिरियाको संक्रमणकालीन न्याय प्रक्रियाबारे नयाँ कानुनी र मानवअधिकारसम्बन्धी बहस पनि जन्माएको छ। मानवअधिकार संस्थाहरूले असद शासनकालका गम्भीर अपराधमा जवाफदेहिता आवश्यक भए पनि मृत्युदण्ड र निष्पक्ष सुनुवाइका मापदण्डबारे प्रश्न उठाएका छन्। ह्युमन राइट्स वाचले मृत्युदण्डलाई सबै अवस्थामा विरोध गर्ने आफ्नो नीति दोहोर्याउँदै विशेषगरी निष्पक्ष न्याय सुनिश्चित नभएको अवस्थामा यस्तो सजाय अपरिवर्तनीय हुने चिन्ता व्यक्त गरेको छ। सिरिया जस्टिस एन्ड अकाउन्टेबिलिटी सेन्टरले पनि नजिबको मुद्दालाई ऐतिहासिक महत्वको भनेको छ तर सुनुवाइ तीव्र गतिमा अघि बढाइएको, केही साक्षीका बयान र अभियोगबीच पर्याप्त सम्बन्ध स्थापित नभएको तथा प्रतिरक्षा पक्षको कानुनी प्रतिनिधित्व कमजोर रहेको जस्ता प्रक्रियागत कमजोरी औँल्याएको छ।
मृत्युदण्डले असदलाई रूसबाट सिरिया प्रत्यर्पण गराउने प्रयासलाई समेत थप जटिल बनाउन सक्ने कानुनविद्हरूको विश्लेषण छ। सिरियाली मानवअधिकार अधिवक्ता अनवर अल-बुन्नीले मृत्युदण्डको सामना गर्नुपर्ने अवस्थामा धेरै देशले अभियुक्त हस्तान्तरण नगर्ने भएकाले यस्तो फैसला व्यावहारिक प्रत्यर्पणका लागि अवरोध बन्न सक्ने बताएका छन्। रूसले यसअघि पनि असदलाई सिरिया पठाउने माग स्वीकार गरेको छैन। त्यसैले अहिलेको फैसला तत्काल कार्यान्वयन हुने सम्भावनाभन्दा बढी राजनीतिक र न्यायिक प्रतीकका रूपमा महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।
अर्कोतर्फ, सिरियाली फौजदारी प्रक्रियासम्बन्धी कानुनी विश्लेषणले अनुपस्थितिमा गरिएको दोषसिद्धिबारे एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ।सिरियन नेटवर्क फर ह्युमन राइट्सको कानुनी अध्ययनअनुसार सिरियाली फौजदारी कार्यविधिका सम्बन्धित प्रावधानमा अनुपस्थितिमा दोषी ठहर गरिएको व्यक्ति पक्राउ परे वा स्वेच्छाले उपस्थित भएमा उक्त अनुपस्थित फैसला स्वतः निष्प्रभावी भई पूर्ण पुनःसुनुवाइ हुने व्यवस्था छ। त्यसकारण असद पक्राउ परेमा अहिलेको मृत्युदण्ड स्वतः तत्काल कार्यान्वयन हुनेभन्दा पनि उनको मुद्दा पुनः अदालतमा प्रत्यक्ष रूपमा चल्न सक्ने कानुनी आधार रहेको देखिन्छ।
असदविरुद्धको फैसला सिरियाको संक्रमणकालीन न्याय प्रक्रियाका लागि ऐतिहासिक भए पनि यसले न्यायको यात्रा पूरा भएको अर्थ दिँदैन। पूर्वशासनका हजारौँ पीडित परिवारले बेपत्ता व्यक्तिको अवस्था पत्ता लगाउने, सामूहिक चिहानको अनुसन्धान गर्ने, यातना तथा गैरन्यायिक हत्यामा संलग्न व्यक्तिहरूलाई प्रमाणका आधारमा निष्पक्ष सुनुवाइमा ल्याउने र पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिलाउने दीर्घकालीन संयन्त्रको माग गरिरहेका छन्। साथै, राष्ट्रिय कानुनमा युद्ध अपराध र मानवताविरुद्धका अपराधको स्पष्ट परिभाषा तथा तिनको दण्डसम्बन्धी प्रावधान पर्याप्त रूपमा समावेश नभएको भन्दै कानुनी विशेषज्ञहरूले विधायी सुधारको आवश्यकता औँल्याएका छन्। त्यसैले बशर अल-असदविरुद्धको मृत्युदण्डको फैसला राजनीतिक रूपमा शक्तिशाली सन्देश भए पनि यसको वास्तविक ऐतिहासिक मूल्य सिरियाले आगामी दिनमा बदला होइन, प्रमाण, निष्पक्ष सुनुवाइ, पीडितको अधिकार र विधिको शासनमा आधारित विश्वसनीय संक्रमणकालीन न्याय प्रणाली निर्माण गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्नले निर्धारण गर्नेछ।