काठमाडौं। बाँकेको सुशील कोइराला प्रखर क्यान्सर अस्पतालमा लामो समयदेखि बिग्रिएर थन्किएका दर्जनौँ स्वास्थ्य उपकरण मर्मत गरी पुनः सञ्चालनमा ल्याएको केही समयमै राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र (एनआईसी) को बायोमेडिकल इन्जिनियरिङ टोलीले शहीद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रमा दिँदै आएको चिकित्सा उपकरण मर्मतसम्भार तथा प्राविधिक सेवा थप एक वर्ष निरन्तरता पाउने भएको छ। परियोजनाबाट प्राप्त विवरणअनुसार राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र र गंगालाल हृदय केन्द्रबीचको सहकार्य नवीकरण भएसँगै अस्पतालमा प्रयोग भइरहेका महत्वपूर्ण चिकित्सा उपकरणको नियमित निरीक्षण, निवारक मर्मतसम्भार, समस्या पहिचान तथा समाधान, मर्मत, अंशाङ्कन तथा कार्यसम्पादन प्रमाणीकरण को काम निरन्तर हुनेछ।

यो सहकार्य कुनै नयाँ प्रयोग भने होइन। गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रको सन् २०२५ को वार्षिक प्रतिवेदनले राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रसँगको सहकार्यमा त्यहाँको बायोमेडिकल इन्जिनियरिङ टोलीले डेढ वर्षको अवधिमै एक हजारभन्दा बढी चिकित्सा उपकरण मर्मत तथा पुनः सञ्चालनमा ल्याएको उल्लेख गरेको छ। प्रतिवेदनले यस्तो प्राविधिक सहयोगले अस्पतालको मुटु उपचार सेवा निरन्तर राख्न र बाह्य प्राविधिक सहयोगमाथिको निर्भरता घटाउन भूमिका खेलेको जनाएको छ। यसअघि सहकार्य सुरु भएको पाँच महिनामै गंगालालमा २८३ उपकरण मर्मत गरिएको र त्यसमध्ये १६८ वटा काम नलाग्ने ठानेर ‘थन्क्याइएका’ उपकरणसमेत पुनः सञ्चालनमा ल्याइएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। त्यस अवधिमा सिरिन्ज पम्प, ईसीजी मेसिन, भेन्टिलेटर र अल्ट्रासाउन्डलगायत उपकरण मर्मत गरिएको थियो।

गंगालालमा नवीकरण गरिएको परियोजनाको स्थल प्रमुख बिनिता मण्डल रहनुभएको छ भने बायोमेडिकल इन्जिनियर किशोर शाही, देवानन्द कुमार शाह र सचिना कुँवर तथा प्राविधिक सुन्दर सिलवाल टोलीमा सहभागी छन्। टोलीले अस्पतालका सघन उपचार कक्ष, कोरोनरी हेरचाह कक्ष, अपरेसन थिएटर, वार्ड, निदान तथा अन्य विभागमा प्रयोग हुने उपकरणमा देखिने समस्या पहिचानदेखि मर्मत र परीक्षणसम्मको काम गर्नेछ। गंगालालकै वार्षिक प्रतिवेदनले पनि मुटु उपचारजस्तो उच्च जोखिमको क्षेत्रमा बिरामी अनुगमन यन्त्र, भेन्टिलेटर, ईसीजी, डिफिब्रिलेटर, एनेस्थेसिया कार्यस्थल लगायतका उपकरण भरपर्दो र सही अवस्थामा रहनु बिरामी सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको उल्लेख गरेको छ।

टोलीको काम बिग्रिएको उपकरण खोलेर मर्मत गर्नेमा मात्र सीमित छैन। ईसीजी मेसिन मा लिड, केबल, संकेत, इलेक्ट्रोड र अभिलेखन प्रणाली, बिरामी अनुगमन यन्त्र मा ईसीजी, एसपीओ २, एनआईबीपी, तापक्रम, ब्याट्री र प्रदर्शन पटल, इन्फ्युजन तथा सिरिन्ज पम्प मा विद्युत् आपूर्ति, फ्युज, ब्याट्री, चेतावनी सङ्केत र यान्त्रिक/विद्युतीय खराबी, डिफिब्रिलेटर मा चार्जिङ प्रणाली, ब्याट्री तथा प्याडल/प्याड, भेन्टिलेटर मा चुहावट परीक्षण, सेन्सर, अंशाङ्कन र कार्यसम्पादन, तथा एनेस्थेसिया मेसिन मा अक्सिजन, वायुदाबीय, सेन्सर र ब्याट्री प्रणाली जाँच गरिन्छ। त्यसैगरी अल्ट्रासाउन्ड को प्रोब र तस्बिर गुणस्तर, इन्डोस्कोपी प्रणाली को तस्बिर, भिडियो र प्रकाश व्यवस्था, सघन उपचार कक्ष तथा अस्पताल शय्या का मोटर, एक्टुएटर, रिले र नियन्त्रण प्रणाली तथा एक्स–रे लगायत निदान उपकरण मा विद्युतीय, इलेक्ट्रोनिक, यान्त्रिक तथा सञ्चालनसम्बन्धी समस्या पत्ता लगाएर समाधान गर्ने गरिएको छ।

बायोमेडिकल इन्जिनियर किशोर शाहीका अनुसार स्वास्थ्य उपकरणमा देखिएको खराबीलाई केवल तत्काल मर्मत गरेर छोड्नेभन्दा त्यसको वास्तविक कारण पत्ता लगाउनु महत्वपूर्ण हुन्छ। “हाम्रो काम केवल बिग्रिएको उपकरण मर्मत गर्नुमा सीमित छैन। प्रत्येक समस्याको मूल कारण पहिचान गर्दै, उपलब्ध स्रोत र प्रविधिको अधिकतम उपयोग गरेर फरक–फरक सम्भावित समाधान खोज्नु हाम्रो प्राथमिकता हो। यस क्रममा हामीले हरेक समस्यालाई एउटा प्राविधिक चुनौती र सिकाइको अवसरका रूपमा लिँदै समाधानसँगै नयाँ ज्ञान र अनुभव पनि विकास गरिरहेका छौँ,” शाही भन्नुहुन्छ। यही प्रक्रियामा समस्या विद्युतीय, इलेक्ट्रोनिक, यान्त्रिक, सफ्टवेयर वा प्रयोगकर्ता-सञ्चालन मध्ये कुन पक्षसँग सम्बन्धित हो भन्ने छुट्याएर सम्भव र सुरक्षित अवस्थामा उपकरणलाई पुनः सेवामा फर्काइन्छ।

राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रको स्वास्थ्य उपकरण मर्मत अभियानको महत्व गंगालालमा मात्र सीमित छैन। केन्द्रले सरकारी अस्पतालमा लामो समयदेखि प्रयोगविहीन बनेका उपकरण पुनः सञ्चालनमा ल्याउने अभियानअन्तर्गत ४८४ वटा चिकित्सा उपकरण मर्मत गरेको विवरण सन् २०२५ मा सार्वजनिक भएको थियो। मर्मत भएका उपकरणको अनुमानित मूल्य करिब २४ करोड ३० लाख रुपैयाँ थियो। ती उपकरणमा ३६ भेन्टिलेटर, २३ डायलाइसिस मेसिन, सात एनेस्थेसिया मेसिन, १० भिडियो एक्स–रे, आठ अटोक्लेभ, ३० ईसीजी र ५५ बिरामी अनुगमन यन्त्र लगायत थिए। वीर अस्पताल, कान्ति बाल अस्पताल, शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल, भेरी अस्पताल र नारायणी अस्पताललगायत विभिन्न सरकारी स्वास्थ्य संस्थाले यसबाट लाभ लिएका छन्।

पछिल्लो उदाहरण बाँकेको सुशील कोइराला प्रखर क्यान्सर अस्पताल हो। त्यहाँ लामो समयदेखि बिग्रिएर थन्किएका ४४ वटा स्वास्थ्य उपकरण राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रको पाँच सदस्यीय बायोमेडिकल टोलीले एक सातामै मर्मत गरेको अस्पतालले जनाएको छ। मर्मत गरिएका उपकरणमा दुई एक्स–रे मेसिन, अल्ट्रासाउन्ड, तीन भेन्टिलेटर, एनेस्थेसिया मेसिन, केमो क्याबिनेट, माइक्रोस्कोप तथा ल्याप्रोस्कोपी टावरलगायत क्यान्सर परीक्षण र उपचारमा प्रयोग हुने महत्वपूर्ण उपकरण थिए। अस्पतालका निर्देशक डा. नीरज भट्टराईले उपकरण पुनः सञ्चालनमा आएपछि बिरामीलाई सेवा दिन सहज भएको बताएका थिए।

केन्द्रको बायोमेडिकल टोलीको पहुँच अन्य अस्पतालतर्फ पनि विस्तार हुँदै गएको छ। स्वास्थ्य मन्त्रालयसँग भएको सम्झौताले संघ मातहतका १७ अस्पतालका उपकरणको अवस्था मूल्यांकन, मर्मतसम्भार र व्यवस्थापनको बाटो खोलेको थियो। मनमोहन कार्डियोथोरासिक भास्कुलर एन्ड ट्रान्सप्लान्ट सेन्टरसहित अन्य अस्पतालहरूले समेत केन्द्रसँग सहकार्यका लागि चासो र प्रस्ताव राखेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। परियोजना पक्षबाट प्राप्त जानकारीअनुसार नेपाल–कोरिया मैत्री नगरपालिका अस्पताल तथा काठमाडौं बाहिरका अस्पताल र प्रयोगशाला सेवामा पनि बायोमेडिकल टोलीले आवश्यकता अनुसार उपकरण परीक्षण, समस्या पहिचान तथा समाधान र मर्मतसम्बन्धी प्राविधिक सहयोग विस्तार गर्दै आएको छ। यसले उपकरण मर्मतलाई केही ठूला केन्द्रीय अस्पतालमा सीमित नराखी स्थानीय र क्षेत्रीय स्वास्थ्य संस्थामै प्राविधिक क्षमता पुर्‍याउने सम्भावना देखाएको छ।

यो विषय अहिले नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीका लागि विशेष महत्वको छ। काठमाडौंका ठूला सरकारी अस्पतालमा बिरामीको चाप र लामो लाइनको समस्या देखिँदै आएको छ। सन् २०२६ मेमा त्रिवि शिक्षण अस्पताल, वीर अस्पताल र राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरलगायतमा बढेको बिरामी चापबारे सार्वजनिक विवरण आएका थिए, जहाँ ग्रामीण स्वास्थ्य सेवा विस्तार तथा स्थानीय तहमा सेवा क्षमता बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको थियो। यस्तो अवस्थामा जिल्ला तथा प्रदेशका अस्पतालमा भएका एक्स–रे, अल्ट्रासाउन्ड, भेन्टिलेटर, प्रयोगशाला उपकरण, बिरामी अनुगमन यन्त्र वा अन्य अत्यावश्यक मेसिन सामान्य खराबीकै कारण बन्द हुँदा बिरामी काठमाडौं वा अर्को ठूलो अस्पतालमा रेफर हुनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ। त्यसैले देशभर उपलब्ध उपकरणलाई नियमित मर्मत गरी चालु अवस्थामा राख्न सके अनावश्यक रेफरल घटाउन, स्थानीय स्तरमै परीक्षण तथा उपचार उपलब्ध गराउन र अन्ततः ठूला केन्द्रीय अस्पतालमाथिको बिरामी चाप केही हदसम्म कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ। यो प्रत्यक्ष भीड व्यवस्थापनको एकमात्र उपाय भने होइन, तर स्वास्थ्य सेवा विकेन्द्रीकरण को महत्वपूर्ण प्राविधिक आधार बन्न सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि नेपालमा चिकित्सा उपकरणको सञ्चालन उपलब्धता बढाउने, सुरक्षित प्रयोग सुनिश्चित गर्ने र स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर सुधार गर्ने उद्देश्यले बायोमेडिकल उपकरण व्यवस्थापन तथा मर्मत प्रणालीलाई संस्थागत बनाउन जोड दिएको छ। सन् २०२६ मा अघि बढाइएको राष्ट्रिय बायोमेडिकल उपकरण मर्मतसम्बन्धी मापदण्डमा उपकरण विवरणीकरण, निवारक मर्मतसम्भार, अंशाङ्कन, मर्मतसम्भार सम्झौता, अनुगमन र कार्यसम्पादन सुधार जस्ता पक्ष समेटिएका छन्। यस अर्थमा राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रले अस्पतालमै बसेर गरिरहेको समस्या पहिचान तथा समाधान, निवारक मर्मतसम्भार, अभिलेखीकरण र मर्मत को अभ्यास राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणालीले अघि बढाउन खोजेको दिशासँग पनि मेल खान्छ।

उपकरण मर्मतको आर्थिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। सामान्य विद्युत् आपूर्ति, ब्याट्री, केबल, सेन्सर वा यान्त्रिक अवयव को खराबीका कारण करोडौँ मूल्यका उपकरण वर्षौंसम्म थन्किने समस्या विगतका अध्ययन र सरकारी अस्पतालको अनुभवमा देखिएको छ। ८० अस्पतालमा गरिएको एउटा सर्वेक्षणमा प्रयोगविहीन रहेका धेरै सामग्री मर्मत गरेर पुनः सञ्चालन गर्न सकिने अवस्थामा रहेको उल्लेख गरिएको थियो। बिग्रिएको उपकरणलाई तत्काल नयाँ किनेर प्रतिस्थापन गर्नुभन्दा प्राविधिक रूपमा सुरक्षित र सम्भव अवस्थामा मर्मत गरेर उपयोगी आयु बढाउन सके अस्पतालको पूँजीगत खर्च घट्नुका साथै उपलब्ध सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग हुन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले समेत निवारक मर्मतसम्भार र व्यवस्थित उपकरण व्यवस्थापन लाई उपकरणको सञ्चालन उपलब्धता र स्वास्थ्य सेवाको सुरक्षा तथा गुणस्तरसँग जोडेको छ।

गंगालालमा थपिएको एक वर्षे सहकार्यमा अब उपकरण बिग्रिएपछि मात्र प्राविधिक टोली बोलाउने परम्पराभन्दा अघि बढेर निवारक मर्मतसम्भार कार्यतालिका, खराबी अभिलेखीकरण, मूल-कारण विश्लेषण, अंशाङ्कन, निवारक कार्य र दीर्घकालीन समाधानमा जोड दिने योजना छ। यस्तो प्रणाली प्रभावकारी रूपमा लागू भए अचानक उपकरण बन्द हुने जोखिम घट्ने, अत्यावश्यक समयमा उपकरण उपलब्ध हुने र चिकित्सक तथा नर्सले प्राविधिक समस्याका कारण उपचार रोक्नुपर्ने अवस्था कम हुने अपेक्षा गरिएको छ।

“बायोमेडिकल इन्जिनियरिङ भनेको उपकरण मर्मत गर्ने मात्र होइन; स्वास्थ्यकर्मीले बिरामीको उपचारमा भर पर्ने प्रविधि सुरक्षित, भरपर्दो र आवश्यक समयमा उपलब्ध गराउनु पनि हो”, यस अवधारणालाई गंगालालको यो सहकार्यले व्यवहारमै उतार्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। सुशील कोइराला प्रखर क्यान्सर अस्पतालमा थन्किएका उपकरण पुनः सञ्चालनमा ल्याउने पछिल्लो कामदेखि गंगालालमा एक हजारभन्दा बढी उपकरण मर्मतको अनुभवसम्म आइपुग्दा राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रको बायोमेडिकल टोलीको भूमिका अब आकस्मिक ‘मर्मत टोली’ भन्दा व्यापक बन्दै गएको छ। उपकरण व्यवस्थापन, निवारक मर्मतसम्भार, स्थानीय समस्या समाधान र स्वदेशी प्राविधिक जनशक्ति परिचालनलाई स्वास्थ्य प्रणालीमै संस्थागत गर्न सकिए यसको प्रभाव एउटा अस्पतालमा सीमित नरही बिरामीको उपचार खर्च, अनावश्यक रेफरल, उपकरण खरिद खर्च र ठूला अस्पतालमा बढिरहेको चापसम्ममा देखिन सक्ने आधार तयार हुँदै गएको छ।