राँची । भारतमा परीक्षा प्रणालीमा देखिएको कथित अनियमितता, प्रश्नपत्र चुहावट र सरकारी भर्ती प्रक्रियामा पारदर्शिताको मागसहित सुरु भएको विद्यार्थी आन्दोलन अब राजधानी दिल्लीमा मात्र सीमित नरही राज्यस्तरमा समेत फैलिन थालेको छ । यही क्रममा झारखण्डमा जारी विद्यार्थी आन्दोलनमा सहभागी हुन पुगेकी अखिल भारतीय विद्यार्थी संघ (AISA) की राष्ट्रिय अध्यक्ष नेहा बोरामाथि शुक्रबार राँचीमा स्याही प्रहार भएको छ । झारखण्ड लोकसेवा आयोग (JPSC) र झारखण्ड स्टाफ सेलेक्सन कमिसन (JSSC) का विभिन्न परीक्षामा कथित अनियमितताको छानबिन, परीक्षा रद्द गरी पुनः परीक्षा सञ्चालन तथा भर्ती प्रक्रियामा पारदर्शिता कायम गर्न माग गर्दै विद्यार्थी तथा रोजगारीका आकांक्षीहरूले गरिरहेको आन्दोलनको क्रममा यो घटना भएको हो ।
राँचीको बिरसा चोकबाट झारखण्ड विधानसभातर्फ अघि बढेको विद्यार्थी मार्चमा बोरा सहभागी थिइन् । भारतीय सञ्चारमाध्यमका अनुसार करिब एक हजार विद्यार्थी तथा अभियन्ता सहभागी भएको उक्त मार्चमा AISA, SFI, AISF लगायत वामपन्थी विद्यार्थी संगठनसँगै झारखण्ड जनाधिकार महासभा, महिला अभियन्ता तथा विभिन्न आदिवासी संगठनका प्रतिनिधि पनि सहभागी थिए । यसले झारखण्डको परीक्षा तथा रोजगारीसम्बन्धी असन्तुष्टि अब स्थानीय विद्यार्थी समूहको सीमाभन्दा बाहिर विस्तार हुँदै गएको संकेत गरेको छ ।
मार्चका क्रममा भीडबाट एक व्यक्ति अचानक बाहिर आएर बोराको टाउको र अनुहारमा स्याही फ्याँकेका थिए । घटनापछि प्रदर्शनकारीहरूले उनलाई नियन्त्रणमा लिएर प्रहरीको जिम्मा लगाएका थिए । प्रहरीले आरोपित व्यक्तिलाई हिरासतमा लिएको पुष्टि गरेको छ । घटनामा आरोपित व्यक्तिले बोरालाई ‘देशविरोधी’ भन्दै आफूले उनको उमर खालिदप्रतिको समर्थनका कारण विरोध गरेको बताएका छन् । यद्यपि उनका आरोप तथा घटनाको राजनीतिक पृष्ठभूमिबारे प्रहरीले गरेको अनुसन्धानबाट थप तथ्य सार्वजनिक हुन बाँकी छ ।
घटनापछि बोराले आफू स्याही प्रहारबाट नडराउने प्रतिक्रिया दिएकी छन् । उनले यसअघि दिल्लीमा विद्यार्थी आन्दोलनका क्रममा प्रहरीको गोली तथा लाठीचार्ज सामना गरेको उल्लेख गर्दै स्याही प्रहारले विद्यार्थी र युवाको आक्रोशलाई दबाउन नसकिने बताएकी छन् । सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो अनुहार र कपडामा स्याही लागेको तस्वीर सार्वजनिक गर्दै उनले स्याहीलाई आन्दोलनको दाग नभई संघर्षको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन् ।
बोरामाथिको घटनालाई लिएर राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोपसमेत सुरु भएको छ । बोराले आक्रमणमा RSS–BJP समर्थकहरूको संलग्नता रहेको आरोप लगाएकी छन् । AISA ले पनि आफूविरुद्ध केही समयदेखि प्रचार तथा घृणामूलक अभियान चलाइएको दाबी गरेको छ । अर्कोतर्फ, घटनामा संलग्न भनिएका व्यक्तिले भने बोराको राजनीतिक विचार र उमर खालिदप्रतिको समर्थनलाई आफ्नो आक्रोशको कारणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । अहिलेसम्म उपलब्ध सूचनाका आधारमा आरोपित व्यक्ति कुनै राजनीतिक संगठनसँग औपचारिक रूपमा आबद्ध रहेको दाबीलाई स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न सकिने पर्याप्त प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन । त्यसैले घटनाको राजनीतिक योजनाबद्धताबारे निष्कर्षमा पुग्नुअघि अनुसन्धानको परिणाम पर्खनुपर्ने देखिन्छ ।
तर स्याही प्रहारको घटनाभन्दा ठूलो विषय झारखण्डमा जारी विद्यार्थी आन्दोलनको फैलावट हो । JPSC र JSSC का परीक्षा प्रक्रियामा कथित अनियमितता र प्रश्नपत्र चुहावटको आरोपलाई लिएर विद्यार्थीहरू १४ दिनदेखि आन्दोलनमा छन् । आन्दोलनका क्रममा केही विद्यार्थी अनिश्चितकालीन भोक हडतालमा समेत बसेका छन् । शुक्रबारसम्म छ जना प्रदर्शनकारी भोक हडतालमा रहेको र सरकार तथा विद्यार्थी प्रतिनिधिबीच वार्ताको प्रयास भइरहेको भारतीय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन् ।
झारखण्डको आन्दोलनले भारतीय विद्यार्थी राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तनतर्फ संकेत गरेको छ । पछिल्ला महिनामा दिल्लीको जन्तरमन्तर केन्द्रित विद्यार्थी आन्दोलनले राष्ट्रिय स्वरूप लिएको थियो । परीक्षा अनियमितता, NEET लगायतका परीक्षासम्बन्धी विवाद, शिक्षा क्षेत्रमा बढ्दो व्यापारीकरण र विद्यार्थी अधिकारका विषयलाई लिएर उठेको असन्तुष्टि अब विभिन्न राज्यका स्थानीय परीक्षा तथा भर्तीसम्बन्धी समस्यासँग जोडिन थालेको देखिन्छ । नेहा बोराजस्ता राष्ट्रिय स्तरका विद्यार्थी नेताहरूको विभिन्न राज्यमा सहभागिताले यी स्थानीय आन्दोलनलाई राष्ट्रिय विद्यार्थी आन्दोलनसँग जोड्ने काम गरिरहेको छ ।
बोराको राष्ट्रिय राजनीतिक परिचय पनि पछिल्लो समय तीव्र रूपमा बढेको छ । दिल्लीको जन्तरमन्तरमा भएको विद्यार्थी आन्दोलनका क्रममा उनले लामो समयसम्म भोक हडताल गरेकी थिइन् । परीक्षा प्रणालीमा पारदर्शिता, सरकारको जवाफदेहिता र विद्यार्थीका माग सम्बोधन हुनुपर्ने विषयलाई लिएर भएको उक्त आन्दोलनमा उनी प्रमुख अनुहार बनेकी थिइन् । त्यसपछि उनको सक्रियता दिल्लीमा सीमित नरही अन्य राज्यका विद्यार्थी तथा रोजगारीसम्बन्धी आन्दोलनसम्म पुगेको देखिन्छ ।
झारखण्डको घटनाले विद्यार्थी आन्दोलनको चरित्रमा आएको अर्को परिवर्तन पनि देखाएको छ । पहिले परीक्षा र रोजगारीका प्रश्नमा स्थानीय स्तरमा हुने प्रदर्शन अहिले सामाजिक सञ्जाल, राष्ट्रिय विद्यार्थी संगठन र विभिन्न राज्यका आन्दोलनबीच जोडिन थालेका छन् । एक राज्यमा उठेको परीक्षा वा भर्तीसम्बन्धी प्रश्न अर्को राज्यका विद्यार्थीका लागि पनि साझा राजनीतिक मुद्दा बन्न थालेको छ । यही कारण झारखण्डमा JPSC र JSSC सम्बन्धी आन्दोलनलाई केवल राज्य सरकारविरुद्धको स्थानीय असन्तुष्टिका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा भारतभर बढ्दै गएको युवा असन्तुष्टिको एउटा स्थानीय अभिव्यक्तिका रूपमा हेर्न थालिएको छ ।
सरकारी परीक्षा र भर्ती प्रक्रियाप्रति युवाको विश्वास कसरी पुनर्स्थापित गर्ने ? लाखौँ विद्यार्थीले वर्षौंको तयारीपछि प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षामा सहभागी हुने अवस्थामा प्रश्नपत्र चुहावट, परीक्षा स्थगन, परिणाम विवाद वा प्रक्रियागत अनियमितताको आरोप उठ्दा त्यसको प्रत्यक्ष असर उनीहरूको समय, आर्थिक लगानी र भविष्यमा पर्छ । त्यसैले झारखण्डका विद्यार्थीले उठाएको पारदर्शिता र निष्पक्ष छानबिनको माग केवल राजनीतिक नाराभन्दा बढी रोजगारी र युवाको भविष्यसँग जोडिएको विषय बनेको छ ।
झारखण्ड सरकार र विद्यार्थी प्रतिनिधिबीच वार्ताको पहल अघि बढिरहेको अवस्थामा शुक्रबारको घटनाले आन्दोलनलाई थप संवेदनशील बनाएको छ । प्रदर्शनकारीमाथि आक्रमण वा आन्दोलनकारीलाई वैचारिक पहिचानका आधारमा निशाना बनाउने प्रवृत्तिले मूल मागलाई ओझेलमा पार्न सक्ने जोखिम पनि देखिएको छ । त्यसैले सरकारका लागि तत्कालको चुनौती केवल प्रदर्शन नियन्त्रण गर्नु नभई विद्यार्थीका मागबारे विश्वसनीय संवाद र निष्पक्ष अनुसन्धानको वातावरण निर्माण गर्नु हो ।
राँचीमा नेहा बोरामाथि भएको स्याही प्रहार यस अर्थमा एउटा प्रतीकात्मक घटना बनेको छ । भारतको विद्यार्थी आन्दोलन अब दिल्लीका सडकमा सीमित छैन; स्थानीय परीक्षा, रोजगारी र शिक्षा प्रणालीसँग जोडिएका असन्तुष्टिहरू विभिन्न राज्यमा आफ्नै स्वरूपमा अभिव्यक्त हुन थालेका छन् । झारखण्ड त्यसको पछिल्लो केन्द्र बनेको छ ।
अब झारखण्डको आन्दोलन कुन दिशामा अघि बढ्छ भन्ने कुरा सरकार र विद्यार्थीबीचको वार्ताले निर्धारण गर्नेछ । यदि JPSC र JSSC सम्बन्धी आरोपमाथि विश्वसनीय अनुसन्धान, पारदर्शी प्रक्रिया र समयबद्ध समाधान अघि बढ्यो भने आन्दोलन शान्तिपूर्ण रूपमा निकास पाउन सक्छ । तर मागलाई बेवास्ता गर्ने, आन्दोलनलाई केवल राजनीतिक रंग दिएर कमजोर पार्ने वा प्रदर्शनमाथि दमन गर्ने बाटो रोजिएमा झारखण्डको असन्तुष्टि अझ व्यापक विद्यार्थी आन्दोलनमा रूपान्तरण हुने सम्भावना पनि उत्तिकै बलियो देखिन्छ ।
यसकारण राँचीको स्याही प्रहारलाई केवल नेहा बोरामाथिको व्यक्तिगत आक्रमणका रूपमा हेर्नु अपूरो हुनेछ । यो भारतमा विद्यार्थी असन्तुष्टिको भूगोल विस्तार हुँदै गएको, राष्ट्रिय विद्यार्थी आन्दोलन स्थानीय परीक्षा र रोजगारीका मुद्दासँग जोडिँदै गएको र शिक्षा तथा भर्ती प्रक्रियामाथिको विश्वासको प्रश्न राजनीतिक बहसको केन्द्रमा आइरहेको पछिल्लो संकेत हो । दिल्लीबाट सुरु भएको विद्यार्थी असन्तुष्टिको आवाज झारखण्डसम्म आइपुग्दा अब प्रश्न एउटै छ, यो आन्दोलन फेरि राजधानीतर्फ फर्किन्छ कि भारतका अन्य राज्यमा पनि आफ्नै स्थानीय मुद्दासहित अझ विकेन्द्रित हुँदै जान्छ ?