पाकिस्तानको काराकोरम हिमशृङ्खलास्थित ८ हजार ४७ मिटर अग्लो ब्रड पिकमा गएको भीषण हिमपहिरोमा विश्वविख्यात पर्वतारोही निर्मल ‘निम्सदाइ’ पुर्जासहित अन्तर्राष्ट्रिय टोलीका १० आरोहीको मृत्यु भएको छ। पुर्जाले सहस्थापना गरेको पर्वतारोहण कम्पनी एलीट एक्सपेडले शनिबार वक्तव्य जारी गर्दै पुर्जाको निधन पुष्टि गर्नुका साथै हिमपहिरोमा परेका अन्य सदस्य पनि जीवित नरहेको जानकारी प्राप्त भएको जनाएको छ। कम्पनीले पुर्जासँगै ज्यान गुमाएका सबै आरोहीप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दै उनीहरूको साहस, नेतृत्व र योगदान विश्व पर्वतारोहण समुदायमा सधैँ जीवित रहने उल्लेख गरेको छ। यद्यपि पाकिस्तानी अधिकारीहरूले सबै शवको उद्धार र पहिचान प्रक्रिया अझै पूरा भइनसकेको बताएका छन्।

बिहीबार, जुलाई ३० मा टोली शिखरतर्फ अघि बढिरहेका बेला स्थानीय समय बिहान करिब ९ बजेदेखि साढे ९ बजेको बीचमा क्याम्प-२ र क्याम्प-३ को बीच, करिब ६ हजार ६०० मिटर उचाइमा हिमपहिरो गएको थियो। विशाल हिउँको तह खसेर मुख्य पश्चिमी खोँच हुँदै तल झर्दा आरोहीहरू सयौँ मिटर तलसम्म बगेका थिए। उनीहरूले बोकेका जीपीएस उपकरणमा उचाइ एकाएक घटेको देखिएपछि टोली हिमपहिरोमा परेको आशंका पुष्टि भएको थियो। घटनापछि सबै आरोहीसँग सञ्चार सम्पर्क विच्छेद भएको थियो। पुर्जाको ट्र्याकिङ उपकरणले केही समय सामान्य स्थान परिवर्तन देखाएपछि उनी जीवित हुन सक्ने आशा जागेको थियो, तर गहिरो हिउँ, भीरालो भूभाग र कमजोर स्याटेलाइट सङ्केतका कारण स्थिर उपकरणले पनि स्थान बदलिएको जस्तो देखाउन सक्ने विज्ञहरूले बताएका थिए। त्यस क्षेत्रमा जुलाई २२ पछि बाक्लो हिमपात भएको र अस्थिर हिउँका कारण सम्भावित जोखिम देखेर केही अन्य आरोहण टोली जुलाई २५ मै फर्किएका थिए। यद्यपि हिमपहिरोको ठोस कारणबारे विस्तृत प्राविधिक अनुसन्धान हुन बाँकी छ।

नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको आधिकारिक विवरणअनुसार घटनामा परेका टोलीमा नेपालका निर्मल पुर्जा, पुरबहादुर गुरुङ ‘युक्त’, किली पेम्बा शेर्पा ‘किलु’, निमा शेर्पा, नवाङ थिन्दु शेर्पा र ग्यालु शेर्पा थिए। त्यस्तै ओमानकी नधिरा अहमद अब्दुल्लाह अल हार्थी, पाकिस्तानका सोहेल साखी, चीनका वाङ झोङ र अमेरिकाकी म्यालोरी गाइस पनि टोलीमा सहभागी थिए। घटनापछि इस्लामाबादस्थित नेपाली दूतावासले अल्पाइन क्लब अफ पाकिस्तान तथा सम्बन्धित पाकिस्तानी निकायसँग समन्वय गर्दै खोज, उद्धार र नेपाली आरोहीहरूको पार्थिव शरीर स्वदेश ल्याउने प्रक्रियामा सहजीकरण गरिरहेको मन्त्रालयले जनाएको छ।

हिमपहिरोको भोलिपल्ट पाकिस्तान आर्मी एभिएसनका हेलिकोप्टर, ड्रोन र उच्च हिमाली उद्धार टोली परिचालन गरिएको थियो। प्रारम्भिक उद्धारमा पुरबहादुर गुरुङ, नधिरा अल हार्थी र म्यालोरी गाइसको शव वा अवशेष पहिचान गरिएको थियो भने ड्रोनबाट हिमपहिरो क्षेत्रमा अन्य आरोही पनि देखिएका थिए। प्रतिकूल मौसम, बाक्लो हिउँ, तीव्र हावा र पुनः हिमपहिरो जान सक्ने जोखिमका कारण उद्धार कार्य पटकपटक प्रभावित भएको थियो। शनिबारसम्म नधिराको पार्थिव शरीर इस्लामाबाद पठाउने प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो भने म्यालोरी र पुरबहादुरको शव स्कर्दुस्थित अस्पतालमा राखिएको थियो। बाँकी आरोहीका शव तथा अवशेष निकाल्ने र सम्बन्धित देशमा पठाउने प्रक्रिया मौसम अनुकूल भएपछि क्रमशः अघि बढाइने पाकिस्तानी अधिकारीहरूले बताएका छन्।

पाकिस्तान र चीनको सीमाक्षेत्रमा रहेको ब्रड पिक संसारको १२औँ अग्लो हिमाल हो। यसको माथिल्लो भागमा लामो र खुला धार, झुक्याउने ‘फल्स समिट’, तीव्र हावा तथा क्याम्पहरूबीच हिमपहिरो जाने साँघुरा खोँच रहेका छन्। सन् १९५७ मा अस्ट्रियाली टोलीले पहिलोपटक सफल आरोहण गरेको यस हिमाललाई छिमेकी केटूभन्दा केही कम प्राविधिक मानिए पनि मौसमको तीव्र परिवर्तन, अस्थिर हिउँ, हिमखण्ड र चट्टान खस्ने जोखिमले आरोहणलाई अत्यन्त खतरनाक बनाउँदै आएको छ। पछिल्लो घटनाअघि भएको भारी हिमपात र हावाले थुपारेको जमिनसँग राम्रोसँग नटाँसिएको हिउँले जोखिम थपेको प्रारम्भिक विश्लेषण छ।

म्याग्दीको दाना गाउँमा सन् १९८३ जुलाई २५ मा जन्मिएका पुर्जा चितवनमा हुर्किएका थिए। ब्रिटिस गोर्खामा सेवा गरेका उनी बेलायतको विशिष्ट सैन्य इकाइ स्पेसल बोट सर्भिसमा प्रवेश गर्ने पहिलो नेपाली बनेका थिए। करिब १६ वर्ष लामो सैन्य जीवनपछि व्यावसायिक पर्वतारोहणमा होमिएका पुर्जाले सन् २०१९ मा ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ अन्तर्गत विश्वका आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला सबै १४ हिमाल केवल ६ महिना ६ दिनमा आरोहण गरेर तत्कालीन विश्व कीर्तिमान बनाएका थिए। उनको उक्त साहसिक अभियानलाई नेटफ्लिक्सको चर्चित वृत्तचित्र ‘१४ पिक्सः नथिङ इज इम्पोसिबल’ले विश्वभर परिचित गराएको थियो। उनले सन् २०१९ मै सगरमाथा, ल्होत्से र मकालुको शिखर ४८ घण्टाभित्र पुग्ने अभूतपूर्व उपलब्धि हासिल गरेका थिए। सन् २०२१ मा पुर्जासहित १० नेपाली आरोहीको टोलीले केटूको इतिहासमै पहिलो शीतकालीन आरोहण सम्पन्न गरेको थियो, जसमा पुर्जाले पूरक अक्सिजन प्रयोग गरेका थिएनन्। ब्रिटिस सरकारले उनलाई सन् २०१८ मा एमबीईबाट सम्मानित गरेको थियो।

पुर्जा पछिल्लो समय विश्वका सबै १४ आठ-हजारे हिमाल दोस्रोपटक पूरक अक्सिजनबिना आरोहण गर्ने ऐतिहासिक अभियानमा थिए। ब्रड पिक सफलतापूर्वक आरोहण गर्न सके उनी उक्त लक्ष्य पूरा गर्न केवल एउटा हिमालले मात्र टाढा रहने थिए। घटनाभन्दा केही दिनअघि उनले पूरक अक्सिजनबिना गासरब्रुम-२ आरोहण गर्दै आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालमा आफ्नो ५७औँ सफल आरोहण पूरा गरेका थिए। ब्रड पिकतर्फ प्रस्थान गर्नुअघि उनले हिमालसँग सुरक्षित रूपमा माथि पुगेर पुनः तल फर्कन पाऊँ भन्ने भावनात्मक सन्देश सामाजिक सञ्जालमा लेखेका थिए।

पुर्जासँगै ज्यान गुमाएका आरोहीहरू पनि आ-आफ्नो क्षेत्रमा विशिष्ट पहिचान बनाएका व्यक्तित्व थिए। पुरबहादुर ‘युक्त’ गुरुङ अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताप्राप्त अनुभवी हिमाली पथप्रदर्शक तथा पुर्जाका विश्वासिला आरोहण साझेदार थिए। किली पेम्बा शेर्पाले सबै १४ आठ-हजारे हिमाल आरोहण गरिसकेका थिए र ऐतिहासिक केटू शीतकालीन अभियानमा पनि सहभागी थिए। नधिरा अल हार्थी सगरमाथा आरोहण गर्ने पहिलो ओमानी महिला थिइन् र उनले अरब महिलालाई साहसिक खेलमा अगाडि बढ्न प्रेरित गरेकी थिइन्। सोहेल साखी पाकिस्तानी उच्च हिमाली पथप्रदर्शक, भूगोलविद् तथा फोटोग्राफर थिए भने म्यालोरी गाइस पाकिस्तानमा आफ्नो पहिलो आठ-हजारे हिमाल आरोहणको प्रयासमा थिइन्।

पुर्जाले आफ्ना कीर्तिमानभन्दा पर गएर नेपाली र अन्य दक्षिण एसियाली उच्च हिमाली आरोहीलाई केवल सहयोगी वा भरियाका रूपमा हेर्ने परम्परागत दृष्टिकोण बदल्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। उनले शेर्पा तथा नेपाली आरोहीलाई विश्वस्तरीय खेलाडी, अभियान योजनाकार, उद्धारकर्ता र स्वतन्त्र अभियान नेताका रूपमा स्थापित गर्न आवाज उठाए। व्यावसायिक आरोहणको शैली, तीव्र गतिमा गरिने हिमाल अभियान र पूरक अक्सिजनको प्रयोगलाई लिएर उनका काममाथि बहस तथा आलोचना पनि भए, तर नेपाली पर्वतारोहीलाई विश्वको केन्द्रमा ल्याउन उनले पुर्‍याएको योगदानलाई पर्वतारोहण समुदायले ऐतिहासिक मानेको छ। ब्रड पिकको हिमपहिरोले १० साहसी जीवन समाप्त गरे पनि उनीहरूले कायम गरेका कीर्तिमान, फराकिलो बनाएका सम्भावनाका सीमा र नयाँ पुस्तामा जगाएको ‘असम्भव केही छैन’ भन्ने विश्वास विश्व पर्वतारोहणको इतिहासमा सधैँ स्मरणीय रहनेछ।