न्युयोर्क । विश्वलाई हेर्ने र बुझ्ने पुरानो नक्सा परिवर्तन गर्ने दिशामा संयुक्त राष्ट्रसंघले ऐतिहासिक कदम चालेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले शुक्रबार ‘कर्रेक्ट द म्याप’ अभियानअन्तर्गत विश्वको नक्सामा प्रयोग हुँदै आएको पुरानो मर्केटर प्रक्षेपणको विकल्पका रूपमा ‘इक्वल अर्थ’ लाई प्रोत्साहन गर्ने प्रस्ताव भारी बहुमतले पारित गरेको हो।

अफ्रिकी देश टोगोको नेतृत्वमा अघि बढाइएको प्रस्तावको पक्षमा १६४ देशले मतदान गरेका छन् भने अमेरिका मात्र विपक्षमा उभिएको छ। एस्टोनिया, जर्जिया, लिथुआनिया, मोल्डोभा, सर्बिया र युक्रेन गरी ६ देश मतदानमा तटस्थ बसेका छन्। प्रस्तावमा भारत, फ्रान्स र बेलायतलगायतका प्रमुख देशले समर्थन जनाएका छन्।

यो प्रस्तावको मुख्य उद्देश्य विद्यालयका पाठ्यपुस्तक, शैक्षिक सामग्री, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाका प्रकाशन तथा डिजिटल नक्सामा पृथ्वीका महादेशको वास्तविक क्षेत्रफललाई तुलनात्मक रूपमा सही देखाउने नक्साको प्रयोग बढाउनु हो। विशेषगरी भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा रहेका अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिका र अन्य भूभागलाई वास्तविक आकारभन्दा निकै सानो देखाउने समस्या हटाउन नयाँ नक्सा प्रयोगमा ल्याउनुपर्ने प्रस्तावमा जोड दिइएको छ।

हाल विश्वभर व्यापक रूपमा प्रयोग हुने मर्केटर नक्सा सन् १५६९ मा युरोपेली नक्साकार जेरार्डस मर्केटरले तयार गरेका थिए। यो नक्सा मुख्यतः समुद्री यात्राका लागि उपयोगी हुने गरी बनाइएको थियो। तर पृथ्वी गोलाकार भएकाले त्यसलाई समथर नक्सामा उतार्दा ध्रुवतर्फका भूभाग ठूलो र भूमध्यरेखानजिकका भूभाग तुलनात्मक रूपमा सानो देखिन्छन्।

यसको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण ग्रीनल्यान्ड र अफ्रिका हुन्। मर्केटर नक्सामा ग्रीनल्यान्ड अफ्रिकासँग लगभग उस्तै आकारको देखिन सक्छ। तर वास्तविकतामा अफ्रिका ग्रीनल्यान्डभन्दा करिब १४ गुणा ठूलो छ। यही विकृतिले विश्वको भौगोलिक शक्ति र महत्त्वबारे मानिसको बुझाइमा समेत असर पार्न सक्ने भन्दै लामो समयदेखि मर्केटर नक्साको आलोचना हुँदै आएको छ।

यसको विकल्पका रूपमा प्रस्ताव गरिएको इक्वल अर्थ प्रक्षेपण सन् २०१८ मा सार्वजनिक गरिएको हो। यसले महादेश तथा देशहरूको तुलनात्मक क्षेत्रफललाई मर्केटरभन्दा बढी यथार्थ रूपमा देखाउने उद्देश्य राख्छ। यसको अर्थ पृथ्वीको गोलाकार सतहलाई समथर कागजमा उतार्दा हुने सबै प्रकारका विकृति पूर्ण रूपमा हट्छन् भन्ने होइन, तर महादेशहरूको वास्तविक क्षेत्रफलको तुलना गर्न यो बढी उपयुक्त मानिन्छ।

टोगोको नेतृत्वमा अघि बढेको यो अभियानलाई अफ्रिकी संघले समेत समर्थन गरेको छ। टोगोका विदेशमन्त्री रोबर्ट डुसेका अनुसार विश्वलाई निष्पक्ष रूपमा बुझ्न प्रयोग हुने नक्सा पनि निष्पक्ष हुन आवश्यक छ। उनले मतदानअघि ‘निष्पक्ष विश्वको सुरुवात निष्पक्ष नक्साबाट हुन्छ’ भन्ने सन्देश दिएका थिए।

टोगोले आफ्ना विद्यालयमा प्रयोग हुने भूगोलका पाठ्यपुस्तक तथा सामग्रीमा नयाँ नक्सा प्रयोग गर्ने तयारीसमेत गरेको छ। टोगोका अनुसार वर्षको अन्त्यसम्ममा विद्यालयका सामग्री परिवर्तन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। त्यसपछि अन्य देश, विद्यालय, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र नक्सासम्बन्धी प्रविधि कम्पनीलाई समेत नयाँ प्रक्षेपण अपनाउन आग्रह गर्ने तयारी छ।

तर संयुक्त राष्ट्रसंघले पारित गरेको प्रस्तावले मर्केटर नक्सालाई प्रतिबन्ध लगाएको भने होइन। यो प्रस्ताव कानुनी रूपमा बाध्यकारी छैन। विशेषगरी समुद्री तथा हवाई नेभिगेसनका क्षेत्रमा मर्केटर प्रक्षेपण अझै उपयोगी भएकाले त्यहाँ यसको प्रयोग जारी रहन सक्नेछ। प्रस्तावले मुख्यतः शिक्षा, सार्वजनिक सूचना, नक्सा प्रकाशन र डिजिटल प्लेटफर्ममा पृथ्वीका भूभागलाई तुलनात्मक रूपमा यथार्थ देखाउने नक्साको प्रयोग बढाउन प्रोत्साहन गरेको हो।

रोचक पक्ष के छ भने प्रस्तावको पक्षमा विश्वका अधिकांश देश उभिँदा संयुक्त राज्य अमेरिका भने एक्लै विपक्षमा मतदान गरेको छ। अमेरिकी पक्षले यो पहललाई ‘वैचारिक एजेन्डा’ भन्दै अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति, समृद्धि र सम्बन्धजस्ता वास्तविक समस्याबाट ध्यान मोड्ने प्रयास भएको टिप्पणी गरेको छ।

अफ्रिकी देशहरूले भने नक्साको विषयलाई केवल भूगोलको प्राविधिक विषयका रूपमा मात्र हेरेका छैनन्। उनीहरूले शताब्दीयौँदेखि कायम औपनिवेशिक दृष्टिकोण र विश्वलाई हेर्ने असमान मानसिकताको एउटा प्रतीकका रूपमा समेत मर्केटर नक्साको आलोचना गर्दै आएका छन्। अफ्रिकालाई वास्तविक आकारभन्दा सानो देखाउने नक्साको लामो समयदेखिको प्रयोगले विश्वमा महादेशको भौगोलिक तथा राजनीतिक महत्त्वलाई समेत कम आँकलन गर्ने धारणा विकास गर्न सक्ने उनीहरूको तर्क छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको यो निर्णयपछि अब विश्वभरका विद्यालय, विश्वविद्यालय, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र डिजिटल नक्सा प्रदायकहरूले कुन नक्सा प्रयोग गर्ने भन्ने बहस थप तीव्र हुने देखिएको छ। यद्यपि प्रस्ताव बाध्यकारी नभएकाले तत्कालै गुगल म्यापलगायत सबै डिजिटल नक्सा परिवर्तन हुने अवस्था भने छैन।

तर १६४ देशको समर्थनले विश्वको नक्सालाई केवल भौगोलिक चित्र नभई शक्ति, इतिहास, ज्ञान र प्रतिनिधित्वसँग जोडिएको विषयका रूपमा पुनः बहसमा ल्याएको छ। टोगोको नेतृत्वमा अघि बढेको ‘कर्रेक्ट द म्याप’ अभियानले अब विद्यालयका कक्षाकोठादेखि विश्वका डिजिटल नक्सासम्म पुरानो नक्सा हेर्ने तरिका परिवर्तन गर्ने प्रयासलाई नयाँ गति दिएको छ।