चीनले जमिनबाट हजारौँ मिटर माथि उडाएर हावाबाट विद्युत् उत्पादन गर्ने नयाँ प्रविधिमा महत्वपूर्ण सफलता हासिल गरेको छ। चीनमा विकसित एस४००० तैरने पवन ऊर्जा प्रणालीलाई समुद्री सतहबाट ४ हजार मिटर अर्थात् करिब १३ हजार १२३ फिट उचाइमा सफलतापूर्वक उडाउँदै विद्युत् उत्पादन परीक्षण गरिएको हो। चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार यस परीक्षणमा यन्त्रलाई उडाउने, निर्धारित उचाइमा स्थिर राख्ने, हावाबाट विद्युत् उत्पादन गर्ने र सुरक्षित रूपमा पुनः जमिनमा ल्याउने सम्पूर्ण प्रक्रिया सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको छ।
उत्तरपश्चिम चीनको एक परीक्षण केन्द्रमा गरिएको यो परीक्षणलाई चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमले उच्च उचाइको हावाबाट ऊर्जा उत्पादन गर्ने क्षेत्रमा विश्वकै पहिलो ४ हजार मिटर तहको सफल परीक्षणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसअघि चीनले विभिन्न उचाइमा तैरने पवन ऊर्जा प्रणालीको परीक्षण गर्दै आएको थियो। नयाँ एस४००० प्रणालीले अघिल्ला नमुनाको तुलनामा बढी उचाइमा पुगेर जटिल वातावरणमा निरन्तर सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमता प्रदर्शन गरेको छ। चिनियाँ सरकारी समाचार संस्था सिन्ह्वाका अनुसार परीक्षणले उच्च उचाइमा प्रणालीको विश्वसनीयता र इन्जिनियरिङ प्रयोगको सम्भावनासमेत प्रमाणित गरेको छ।
यो प्रविधि परम्परागत पवनचक्कीभन्दा निकै फरक छ। सामान्य पवन ऊर्जा प्रणालीमा जमिनमा अग्ला टावर निर्माण गरी त्यसको माथि ठूलो पंखा जडान गरिन्छ। तर एस४००० मा हिलियम ग्यासले भरिएको विशाल तैरने संरचना प्रयोग गरिएको छ। उक्त संरचनाले हलुका विद्युत् उत्पादन उपकरणलाई आकाशमा पुर्याउँछ र त्यहाँ बहने तुलनात्मक रूपमा बलियो तथा स्थिर हावालाई प्रयोग गरेर विद्युत् उत्पादन गर्छ। उत्पादन भएको विद्युत् विशेष मजबुत तारमार्फत जमिनमा ल्याइन्छ।
एस४००० प्रणालीको आकार पनि निकै ठूलो छ। चिनियाँ स्रोतका अनुसार यसको लम्बाइ करिब ६७ मिटर, चौडाइ ४० मिटर र उचाइ २३ मिटर रहेको छ। यसले ४ हजार मिटर उचाइसम्म सञ्चालन गर्न सक्छ र एक टनभन्दा बढी भार बोक्न सक्ने क्षमता राख्छ। यसको विद्युत् उत्पादन प्रणालीलाई १० हजारदेखि ३५ हजार भोल्टसम्मको विद्युत् प्रसारण संरचनासँग अनुकूल हुने गरी डिजाइन गरिएको छ। यसको डिजाइन गरिएको सञ्चालन आयु करिब २० वर्ष रहेको बताइएको छ।
यस प्रविधिको मुख्य आकर्षण भनेको उच्च उचाइमा उपलब्ध हावाको गुणस्तर हो। जमिन नजिकको हावा पहाड, भवन, वन तथा अन्य भौगोलिक संरचनाका कारण अवरोधित हुन्छ। तर उचाइ बढ्दै जाँदा हावाको बहाव तुलनात्मक रूपमा तीव्र र स्थिर हुन सक्छ। हावाको गति बढ्दा पवन टर्बाइनबाट प्राप्त गर्न सकिने ऊर्जाको मात्रा पनि उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ। यही कारण चीनले जमिनमा ठूलो पूर्वाधार निर्माण गर्नुको सट्टा आकाशमा उपकरण पुर्याएर पवन ऊर्जाको नयाँ स्रोत उपयोग गर्ने प्रयास गरिरहेको हो।
एस४००० चीनको लामो समयदेखिको अनुसन्धानको पछिल्लो चरण हो। यसअघि चिनियाँ अनुसन्धान टोलीले एस५०० र एस१००० जस्ता प्रणाली विकास गरेको थियो। सन् २०२५ मा एस१५०० प्रणालीले सिन्चियाङको हामीमा पहिलो परीक्षण उडान पूरा गरेको थियो। उक्त प्रणाली करिब ६० मिटर लामो, ४० मिटर चौडा र ४० मिटर अग्लो थियो तथा त्यसमा १०० किलोवाट क्षमताका १२ वटा विद्युत् उत्पादन एकाइ राखिएका थिए। यसको डिजाइन गरिएको कुल क्षमता १ मेगावाटभन्दा बढी थियो।
त्यसपछि सन् २०२६ को जनवरीमा एस२००० प्रणालीले सिचुआन प्रान्तको यीपिनमा २ हजार मिटर उचाइमा परीक्षण उडान गरेको थियो। उक्त परीक्षणका क्रममा प्रणालीले ३८५ किलोवाट–घण्टा विद्युत् उत्पादन गर्दै विद्युत् प्रसारण प्रणालीसँग जोडिएर परीक्षणसमेत पूरा गरेको थियो। यसले उच्च उचाइको तैरने पवन ऊर्जा प्रविधिलाई प्रयोगशालाबाट वास्तविक विद्युत् प्रणालीतर्फ लैजाने प्रयासलाई थप बल दिएको थियो।
एस४००० भने एस२००० को विकसित संस्करण हो। यसको उद्देश्य उच्च उचाइमा लामो समयसम्म विद्युत् उत्पादन गर्न सकिने प्रणालीको परीक्षण गर्नु हो। यसको सफल परीक्षणले चीनको उच्च उचाइको पवन ऊर्जा प्रविधि केवल प्रयोगात्मक चरणमा सीमित नरही व्यावसायिक तथा इन्जिनियरिङ प्रयोगतर्फ अघि बढिरहेको संकेत गरेको चिनियाँ स्रोतहरूले उल्लेख गरेका छन्।
यस प्रविधिको सम्भावित प्रयोग पनि व्यापक छ। परम्परागत पवन ऊर्जा केन्द्र निर्माण गर्न ठूलो जमिन, सडक, टावर, जग र अन्य पूर्वाधार आवश्यक पर्छ। तर तैरने पवन ऊर्जा प्रणालीलाई तुलनात्मक रूपमा कम जमिन प्रयोग गरेर सञ्चालन गर्न सकिने भएकाले दुर्गम मरुभूमि, उच्च पहाडी क्षेत्र, टापु तथा विपद्बाट प्रभावित क्षेत्रमा विद्युत् पुर्याउन यसको उपयोग हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। विशेषगरी राष्ट्रिय विद्युत् प्रसारण सञ्जाल विस्तार गर्न कठिन स्थानमा यस्तो प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ। चीनले यसलाई ऊर्जा अभाव भएका दुर्गम क्षेत्रका लागि सम्भावित वैकल्पिक स्रोतका रूपमा समेत हेरिरहेको छ।
यो प्रविधिको विकासमा बेइजिङस्थित लिनयी युनछुआन ऊर्जा प्रविधि कम्पनी, छिङह्वा विश्वविद्यालय तथा चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गतका अनुसन्धान संस्थाहरूको सहकार्य रहेको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले तैरने संरचनालाई स्थिर राख्ने प्रविधि, हलुका विद्युत् उत्पादन उपकरण, उच्च उचाइमा विद्युत् प्रसारण तथा जमिन र आकाशबीचको समन्वित नियन्त्रण प्रणालीजस्ता चुनौती समाधान गर्दै आएका छन्।
कम्पनीले भविष्यमा अझ बढी उचाइमा सञ्चालन हुने प्रणाली विकास गर्ने योजना अघि सारेको छ। उच्च उचाइमा अझ शक्तिशाली र निरन्तर हावा प्राप्त हुने भएकाले भविष्यका प्रणालीले अहिलेको तुलनामा धेरै विद्युत् उत्पादन गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। कम्पनीको दीर्घकालीन लक्ष्य उच्च उचाइको पवन ऊर्जालाई ठूलो मात्रामा व्यावसायिक रूपमा उपयोग गर्ने रहेको छ।
यद्यपि यस्तो प्रविधि पूर्ण रूपमा व्यावसायिक बनाउन अझै चुनौतीहरू छन्। हजारौँ मिटर उचाइमा तैरिरहेको विशाल संरचनालाई स्थिर राख्नु, तीव्र हावा र खराब मौसममा सुरक्षित सञ्चालन गर्नु, विद्युत् बोकेको तारमा पर्याप्त मजबुती कायम गर्नु तथा हवाई यातायातसँग सुरक्षा समन्वय गर्नु प्रमुख चुनौती हुन्। त्यसैगरी लामो समयसम्म हिलियमको व्यवस्थापन, उपकरणको मर्मत र आकस्मिक अवस्थामा प्रणालीलाई सुरक्षित रूपमा जमिनमा ल्याउने क्षमता पनि महत्वपूर्ण हुनेछ।
चीनको पछिल्लो परीक्षणले भने नवीकरणीय ऊर्जाको क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलिदिएको छ। जमिनमा सीमित स्थान र पूर्वाधारको समस्या सामना गरिरहेका देशहरूका लागि आकाशमा उपलब्ध शक्तिशाली हावालाई उपयोग गर्ने यस्तो प्रविधि भविष्यमा आकर्षक विकल्प बन्न सक्छ। एस४००० को सफल परीक्षणसँगै चीनले पवन ऊर्जालाई जमिनमा मात्र होइन, आकाशको उच्च तहमा समेत उत्पादन गर्न सकिने विद्युत् स्रोतका रूपमा विकास गर्ने दिशामा अर्को महत्वपूर्ण कदम अघि बढाएको छ।
