लन्डन। चिनियाँ अटोमोबाइल कम्पनी चरी अटोमोबाइलले बेलायतको बेडफोर्डसायरस्थित युटिएसी मिलब्रुक परीक्षणस्थलमा अनुसन्धान तथा विकास केन्द्र स्थापना गर्ने घोषणा गरेपछि बेलायतमा राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी गम्भीर बहस सुरु भएको छ। चरीले सन् २०२६ को अन्त्यतिर सञ्चालनमा ल्याउने तयारी गरेको यो केन्द्रको प्रारम्भिक उद्देश्य बेलायती बजारका लागि सवारीसाधनको च्यासिस, ड्राइभर–असिस्टेन्स प्रणाली तथा पछि स्वचालित ड्राइभिङ र कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्बन्धी प्रविधि विकास गर्नु रहेको छ। तर मिलब्रुक बेलायती रक्षा प्रयोजनका सवारीसाधन परीक्षणमा समेत प्रयोग हुँदै आएको संवेदनशील स्थल भएकाले पूर्व बेलायती सैनिक गुप्तचर अधिकारीहरूले यसबाट सम्भावित जासुसी र संवेदनशील डाटा संकलनको जोखिमबारे चेतावनी दिएका छन्।
पूर्व आर्मी इन्टेलिजेन्स कोर्प्सका कर्नेल फिल इन्ग्रामले चरीको नयाँ अनुसन्धान केन्द्रलाई राष्ट्रिय सुरक्षा दृष्टिले गम्भीर रूपमा लिनुपर्ने बताएका छन्। उनको भनाइअनुसार आधुनिक विद्युतीय सवारीसाधनमा जडित उच्च क्षमताका क्यामेरा, राडार, लाइडार, अल्ट्रासोनिक सेन्सर र अन्य सञ्चार प्रणालीले वरपरको भूगोल, गतिविधि तथा आवागमनसम्बन्धी ठूलो मात्रामा डाटा संकलन गर्न सक्छन्। यस्तो प्रविधि कुनै संवेदनशील सैन्य परीक्षणस्थलको आसपास प्रयोग हुँदा व्यावसायिक अनुसन्धान र सम्भावित गुप्तचर प्रयोजनबीचको सीमा अस्पष्ट हुन सक्ने उनको चिन्ता छ। यद्यपि, चरीले आफ्नो अनुसन्धान केन्द्र व्यावसायिक प्रयोजनका लागि मात्र स्थापना गर्न लागेको बताउँदै बेलायतका कानुन र नियम पूर्ण रूपमा पालना गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ।
चिन्ताको मुख्य कारण मिलब्रुकको भौगोलिक तथा रणनीतिक महत्व हो। बेडफोर्डसायरको करिब ७०० एकड क्षेत्रफलमा फैलिएको युटिएसी मिलब्रुक बेलायतको प्रमुख सवारी परीक्षण केन्द्रमध्ये एक हो। बेलायती रक्षा मन्त्रालयले यहाँ विभिन्न प्रकारका सैन्य सवारीसाधनको परीक्षण गराउँदै आएको छ। सरकारी अभिलेखमा मिलब्रुकमा ब्रिटिस आर्मीका बख्तरबन्द तथा अन्य स्थल युद्ध प्रणालीसँग सम्बन्धित परीक्षण भएको उल्लेख छ। २०२४ को डिफेन्स भेहिकल डेमोन्स्ट्रेसन कार्यक्रममा बेलायती सेनाको भविष्यको स्थल युद्ध क्षमताको महत्वपूर्ण हिस्सा मानिएको बक्सर बख्तरबन्द सवारीसाधनसमेत मिलब्रुकमा प्रदर्शन तथा गतिशील परीक्षणमा सहभागी भएको थियो। रक्षा मन्त्रालयले यसै स्थलमा सैन्य सवारी परीक्षणसम्बन्धी सम्झौता पनि गरेको छ।
यसले सुरक्षा विशेषज्ञहरूको अर्को प्रश्न उठाएको छ—यदि कुनै विदेशी कम्पनीले त्यही परिसरमा अत्याधुनिक सवारी अनुसन्धान र सेन्सर परीक्षण गर्छ भने उसले सैन्य परीक्षणसँग सम्बन्धित प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष गतिविधि कति हदसम्म अवलोकन गर्न सक्छ? आधुनिक सवारीसाधन आफैंमा मोबाइल सेन्सर प्लेटफर्मका रूपमा काम गर्न सक्छन्। क्यामेराले दृश्य अभिलेख गर्न सक्छ, राडारले वस्तु तथा दूरी पहिचान गर्न सक्छ, लाइडारले त्रि–आयामिक वातावरणको नक्सा बनाउन सक्छ भने स्थान तथा सञ्चार प्रणालीले आवागमनसम्बन्धी सूचना उत्पादन गर्न सक्छ। यी प्रविधि आफैं जासुसी उपकरण हुन् भन्ने निष्कर्ष भने निकाल्न मिल्दैन, तर संवेदनशील क्षेत्रको वरिपरि तिनको प्रयोग हुँदा डेटा सुरक्षा र पहुँचसम्बन्धी प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक भएको विज्ञहरूको तर्क छ।
बेलायतको रक्षा मन्त्रालयले भने संवेदनशील रक्षा पूर्वाधारको सुरक्षाका लागि कडा सुरक्षा व्यवस्था रहेको जनाएको छ। सरकारले रक्षा अनुसन्धान तथा विकास क्षेत्रमा सुरक्षा नियन्त्रण, कर्मचारीको सुरक्षा परीक्षण, भौतिक सुरक्षा, साइबर सुरक्षा, संवेदनशील सूचना व्यवस्थापन र आपूर्ति शृंखलाको जोखिम मूल्यांकनसम्बन्धी विस्तृत व्यवस्था लागू गरेको छ। रक्षा अनुसन्धानसम्बन्धी सरकारी मार्गदर्शनले उद्योग, विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थासँग सहकार्य गर्दा राष्ट्रिय सुरक्षा, बौद्धिक सम्पत्ति, वर्गीकृत सूचना र सम्भावित हितको द्वन्द्वसमेत मूल्यांकन गर्नुपर्ने बताउँछ।
चिनियाँ कम्पनीसँग सम्बन्धित डाटा सुरक्षाको प्रश्न भने बेलायतका लागि नयाँ होइन। बेलायती सरकारी सुरक्षासम्बन्धी मार्गदर्शनमा चीनको राष्ट्रिय गुप्तचर कानुनअन्तर्गत चिनियाँ संस्था तथा नागरिकलाई राज्यको गुप्तचरसम्बन्धी काममा सहयोग गर्न बाध्य पार्न सकिने र यस्तो कानुनी व्यवस्था विदेशी सहायक कम्पनीसम्म पनि लागू हुन सक्ने सम्बन्धी विश्लेषण उल्लेख छ। त्यसैगरी बेलायत सरकारले चीनको डेटा सुरक्षा र साइबर कानुनअन्तर्गत राष्ट्रिय सुरक्षा तथा महत्वपूर्ण डाटासँग सम्बन्धित सूचनामाथि राज्यको नियामकीय पहुँच व्यापक हुन सक्ने जनाएको छ। तर यसको अर्थ चिनियाँ कम्पनीले विदेशमा संकलन गरेको प्रत्येक डाटा स्वतः चिनियाँ सरकारलाई हस्तान्तरण गर्छ भन्ने होइन; वास्तविक जोखिम कम्पनीको स्वामित्व, कानुनी दायित्व, डाटाको प्रकृति र त्यसलाई कहाँ तथा कसरी भण्डारण गरिन्छ भन्ने विषयमा निर्भर हुन्छ।
यही पृष्ठभूमिमा बेलायतमा चिनियाँ प्रविधिसँग सम्बन्धित सुरक्षा चिन्ता पछिल्ला वर्षमा बढेको छ। बेलायती रक्षा तथा सुरक्षा निकायहरूले चीनसँग जोडिएका साइबर गतिविधि, डाटा संकलन र प्रविधिको दुरुपयोगका सम्भावित जोखिमलाई नियमित रूपमा औँल्याउँदै आएका छन्। राष्ट्रिय साइबर सुरक्षा केन्द्रले २०२६ मा चीनसँग सम्बन्धित धम्कीपूर्ण साइबर समूहहरूले कमजोर इन्टरनेट–जडित उपकरणहरू प्रयोग गरेर आफ्ना गतिविधि लुकाउने र संवेदनशील क्षेत्रमा पहुँच कायम गर्ने प्रवृत्तिबारे अन्तर्राष्ट्रिय चेतावनी जारी गरेको थियो।
त्यसैगरी, बेलायतमा चिनियाँ निर्मित विद्युतीय सवारीको सैन्य परिसरमा प्रवेशबारे समेत सरकारलाई प्रश्न उठिसकेको छ। बेलायती संसदमा रक्षा मन्त्रालयसँग चिनियाँ निर्मित विद्युतीय सवारीसाधनलाई सैन्य ब्यारेक वा प्रशिक्षण क्षेत्रमा प्रवेशसम्बन्धी प्रतिबन्धबारे प्रश्न गरिएको थियो। सरकारले सबै प्रकारका सवारीबाट उत्पन्न हुन सक्ने सम्भावित सुरक्षा जोखिमको मूल्यांकन भइरहेको र केही रक्षा संगठनले आफ्नै कडा आन्तरिक नियम लागू गर्न सक्ने जनाएको थियो। तर चिनियाँ निर्मित सवारीमाथि देशव्यापी रूपमा एउटै केन्द्रीय प्रतिबन्ध भने नरहेको सरकारको जवाफ थियो।
यता चरीको बेलायत प्रवेशले आर्थिक तथा औद्योगिक दृष्टिले भने अर्को तस्वीर प्रस्तुत गर्छ। चिनियाँ कार ब्रान्डको बेलायती बजारमा हिस्सा तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। चरीका ओमोदा र जेकु ब्रान्डको बजार उपस्थिति उल्लेख्य रूपमा विस्तार भएको छ भने कम्पनीले बेलायतमा थप लगानी, स्थानीय रोजगारी र अन्ततः उत्पादन क्षमता विकास गर्ने रणनीति अघि बढाएको छ। चरीले निसानको सुन्दरल्याण्ड प्लान्टबाट आफ्ना सवारी उत्पादन गर्ने सम्भावनाबारे समेत सहकार्य अघि बढाएको छ। यस कारण मिलब्रुकको अनुसन्धान केन्द्रलाई चिनियाँ कम्पनीको बेलायती बजारमा दीर्घकालीन औद्योगिक विस्तारको हिस्सा पनि मानिएको छ।
यसकारण अहिलेको विवाद चरीविरोधी मात्र नभई बेलायतको व्यापक आर्थिक–सुरक्षा नीतिसँग जोडिएको छ। एकातिर सरकारले चिनियाँ लगानी, रोजगारी र प्रविधिबाट आर्थिक लाभ लिन चाहन्छ भने अर्कोतिर रक्षा, साइबर सुरक्षा र रणनीतिक पूर्वाधारलाई सम्भावित विदेशी हस्तक्षेपबाट जोगाउनुपर्ने चुनौती छ। मिलब्रुकमा चरीको अनुसन्धान केन्द्र स्थापना हुने विषयले यही द्वन्द्वलाई उजागर गरेको छ।
चरीको नयाँ केन्द्रबाट जासुसी भएको पुष्टि भएको छैन र सुरक्षा विशेषज्ञहरूको चेतावनीलाई प्रमाणित गतिविधिका रूपमा बुझ्न पनि मिल्दैन। तर बेलायती रक्षा सवारीको परीक्षण हुने स्थानसँगै अत्याधुनिक सेन्सर र स्वचालित सवारी प्रविधिमा काम गर्ने विदेशी कम्पनीको अनुसन्धान संरचना स्थापना हुन लागेकाले जोखिम मूल्यांकन र कडा निगरानी आवश्यक पर्ने विषयमा भने बहस तीव्र बनेको छ। बेलायती सरकारले रक्षा परीक्षण, वर्गीकृत सूचना र संवेदनशील डाटाको सुरक्षाका लागि अवस्थित सुरक्षा संयन्त्र पर्याप्त रहेको दाबी गरे पनि चरी प्रकरणले बेलायतमा आर्थिक खुलापन र राष्ट्रिय सुरक्षाबीचको सन्तुलनबारे नयाँ प्रश्न खडा गरेको छ।
