भारतको सामाजिक सञ्जाल क्षेत्रमा पछिल्ला दिनहरूमा एउटा नयाँ र असामान्य डिजिटल राजनीतिक अभियान चर्चाको केन्द्रमा आएको छ। परम्परागत राजनीतिक दलभन्दा फरक स्वरूपमा देखिएको ‘दिमागी नक्सल पार्टी’ (डीएनपी) वा ‘दिमागी नक्सल जनता पार्टी’ (डीएनजेपी) नामक व्यंग्यात्मक अभियानले इन्टरनेटमा तीव्र लोकप्रियता हासिल गरेको छ। यो कुनै निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको राजनीतिक दल नभई सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट र डिजिटल संवादमार्फत अघि बढाइएको व्यंग्यात्मक नागरिक अभियानका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
यो अभियानको सुरुवात भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले १५ अगस्ट २०२६ को स्वतन्त्रता दिवस सम्बोधनमा प्रयोग गरेको ‘दिमागी नक्सल’ (बौद्धिक नक्सल) भन्ने अभिव्यक्तिपछि भएको बताइएको छ। प्रधानमन्त्री मोदीले आफ्नो सम्बोधनमा जंगलमा सक्रिय सशस्त्र नक्सलवाद कमजोर हुँदै गएको उल्लेख गर्दै देशका संस्था र बौद्धिक क्षेत्रमा प्रभाव पार्न खोज्ने ‘दिमागी नक्सल’ पहिचान गर्नुपर्ने धारणा राखेका थिए।
उक्त अभिव्यक्तिले भारतीय राजनीतिक वृत्त र सामाजिक सञ्जालमा व्यापक बहस सिर्जना गर्यो। सरकार समर्थकहरूले यसलाई राष्ट्रविरोधी गतिविधि र वैचारिक अतिवादप्रति चेतावनीका रूपमा व्याख्या गरे भने आलोचकहरूले यस्तो शब्दावलीले सरकारको आलोचना गर्ने बुद्धिजीवी, विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता र असहमतिको आवाजलाई लक्षित गर्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरे।
यही विवादबीच केही सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले ‘दिमागी नक्सल’ शब्दलाई व्यंग्यात्मक रूपमा पुनःअर्थ्याउन थाले। उनीहरूले यसलाई “प्रश्न गर्ने, सोच्ने र प्रमाण खोज्ने नागरिक” को प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्दै दिमागी नक्सल पार्टी नामक डिजिटल अभियान सुरु गरे। यस अभियानको मुख्य उद्देश्य राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोपको संस्कृतिलाई व्यंग्य गर्दै स्वतन्त्र सोच, प्रश्न गर्ने अधिकार र प्रमाणमा आधारित बहसलाई प्रवर्द्धन गर्नु रहेको बताइएको छ।
यस डिजिटल अभियानको नारा “सोच, अनुसन्धान गर, प्रतिरोध गर” रहेको छ। परम्परागत राजनीतिक दलजस्तो यसको कुनै निर्वाचित अध्यक्ष, केन्द्रीय कार्यालय वा औपचारिक संगठन संरचना छैन। अभियानसँग सम्बन्धित वेबसाइटहरूले यसलाई व्यंग्यात्मक नागरिक मञ्चका रूपमा प्रस्तुत गर्दै “यसको मुख्यालय तपाईंको दिमागभित्र छ” भन्ने शैलीको सन्देश दिएका छन्।
अभियानको सबैभन्दा रोचक पक्ष यसको डिजिटल शैली हो। यसले राजनीतिक भाषणभन्दा बढी व्यंग्यचित्र, छोटा भिडियो, तथ्यमा आधारित हास्य सामग्री, कार्टुन र सामाजिक सञ्जाल सामग्री प्रयोग गर्दै सार्वजनिक नीति, सरकारी निर्णय र राजनीतिक भाष्यबारे प्रश्न उठाउने प्रयास गरेको छ।
यस अभियानसँग सम्बन्धित अनलाइन मञ्चहरूमा “म दिमागी नक्सल हुँ” जस्ता खण्डहरू राखिएको बताइएको छ, जहाँ ‘दिमागी नक्सल’ शब्दलाई हिंसा वा अतिवादसँग नभई शान्तिपूर्ण रूपमा स्वतन्त्र विचार राख्ने नागरिकको रूपकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। वेबसाइटहरूले आफूहरू कुनै हिंसात्मक गतिविधि वा प्रतिबन्धित समूहसँग सम्बन्धित नरहेको स्पष्ट पार्ने प्रयास गरेका छन्।
यसका डिजिटल मञ्चहरूमा “एउटा प्रश्न छ”, “प्रमाण” र “कार्टुन” जस्ता खण्डहरू राखिएको बताइएको छ। यी माध्यमबाट प्रयोगकर्तालाई प्रश्न पठाउन, सार्वजनिक तथ्यबारे छलफल गर्न र विभिन्न विषयमा नागरिक सहभागिता जनाउन आह्वान गरिएको छ।
सामाजिक सञ्जालमा यसको वृद्धि निकै तीव्र देखिएको छ। केही रिपोर्टहरूका अनुसार अभियानले सुरु भएको केही दिनमै इन्स्टाग्राममा लाखौँ प्रयोगकर्ताको ध्यान आकर्षित गरेको थियो। यसले भारतमा नयाँ पुस्ताको डिजिटल राजनीतिक सहभागिताको एउटा उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ, जहाँ युवाहरूले परम्परागत राजनीतिक नारालाई नै व्यंग्य र प्रतिरोधको माध्यममा परिवर्तन गरिरहेका छन्।
यसअघि भारतमा ‘कक्रोच जनता पार्टी’ नामक अर्को व्यंग्यात्मक डिजिटल अभियान पनि चर्चामा आएको थियो। उक्त अभियान पनि विवादास्पद अभिव्यक्तिको प्रतिक्रियास्वरूप सुरु भएको थियो। दुवै घटनाले सामाजिक सञ्जाल युगमा राजनीतिक भाषाको पुनःव्याख्या कसरी भइरहेको छ भन्ने देखाउँछन्।
यद्यपि यस्ता डिजिटल अभियानको दीर्घकालीन राजनीतिक प्रभाव कति हुन्छ भन्ने प्रश्न खुला नै छ। सामाजिक सञ्जालमा भाइरल हुनु र वास्तविक राजनीतिक संगठन निर्माण गर्नु फरक विषय हुन्। तर यस्ता अभियानहरूले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य देखाएका छन्—डिजिटल पुस्ताले राजनीतिक संवाद, आलोचना र प्रतिरोधका लागि नयाँ शैली विकास गरिरहेको छ।
‘दिमागी नक्सल पार्टी’ अहिले कुनै औपचारिक राजनीतिक शक्ति नभए पनि यसले भारतमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, राजनीतिक भाषा र नागरिक सहभागितासम्बन्धी बहसलाई नयाँ आयाम दिएको छ। व्यंग्यबाट सुरु भएको यो डिजिटल आन्दोलन भविष्यमा सामाजिक सञ्जाल आधारित नागरिक अभियानहरूको अध्ययनका लागि एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण बन्न सक्ने देखिन्छ।