वासिङ्टन । इरानसँगको लामो सैन्य संघर्षका कारण अमेरिकाको क्षेप्यास्त्र तथा वायु रक्षा प्रणालीको भण्डारमा गम्भीर दबाब परेको छ। पाँच महिनादेखि जारी युद्धमा अमेरिकाले ठूलो मात्रामा लामो दूरीका प्रिसिजन क्षेप्यास्त्र र हवाई प्रतिरक्षा इन्टरसेप्टर प्रयोग गरेपछि भविष्यमा अर्को ठूलो मोर्चा खोल्नुपर्ने अवस्था आए अमेरिकी सैन्य क्षमतामाथि दबाब पर्न सक्ने चिन्ता बढेको छ। रोयटर्सका अनुसार अमेरिकी सेनाले इरानविरुद्धको युद्धमा आर्मी ट्याक्टिकल मिसाइल सिस्टम (ATACMS) र नयाँ प्रिसिजन स्ट्राइक मिसाइल (PrSM) को आफ्नो भण्डारमध्ये ‘लगभग सबै’ प्रयोग गरिसकेको बताइएको छ।

अमेरिकाको क्षेप्यास्त्र अभाव केवल आक्रमणकारी हतियारमा सीमित छैन। Patriot र Terminal High Altitude Area Defense (THAAD) जस्ता अत्यन्त महत्वपूर्ण वायु तथा क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा प्रणालीका इन्टरसेप्टर पनि ठूलो संख्यामा प्रयोग भएका छन्। रणनीतिक अध्ययनका लागि प्रतिष्ठित Center for Strategic and International Studies (CSIS) का पछिल्ला विश्लेषणअनुसार अमेरिकी भण्डारमा Patriot इन्टरसेप्टरको संख्या १ हजारभन्दा कम र THAAD इन्टरसेप्टर करिब २५० मा झरेको छ। CSIS ले यस्तो कमीले पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा सम्भावित द्वन्द्वका लागि अमेरिकी तयारीमा निकट तथा मध्यम अवधिको जोखिम सिर्जना गरेको जनाएको छ।

अमेरिकी सेनाका लागि अर्को ठूलो चुनौती Tomahawk क्रुज क्षेप्यास्त्र, JASSM तथा अन्य लामो दूरीका हतियारको पुनःभरण हो। CSIS का अनुसार युद्धअघि नै केही अमेरिकी लामो दूरीका हतियारको भण्डार आवश्यक स्तरभन्दा कम थियो र इरान युद्धले त्यसलाई अझ कमजोर बनाएको छ। Tomahawk, Patriot र THAAD जस्ता प्रणालीको भण्डारलाई युद्धअघिको स्तरमा फर्काउन तीन वर्ष वा त्योभन्दा बढी समय लाग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।

यसको प्रभाव अमेरिकी सैन्य रणनीतिमा मात्र सीमित नभई उसका सहयोगी मुलुकसम्म पुगेको छ। इरानसँगको युद्धका कारण अमेरिकाले आफ्नो तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्न प्राथमिकता दिँदा जापानसहित केही साझेदारलाई क्षेप्यास्त्र आपूर्तिको समय प्रभावित हुन सक्ने CSIS ले उल्लेख गरेको छ। अमेरिकासँग Patriot प्रणालीमा निर्भर रहेका युक्रेनजस्ता देशले समेत यसको प्रत्यक्ष असर भोगिरहेका छन्।

युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले अगस्ट ५ मा सन् २०२६ मा सहयोगी मुलुकबाट युक्रेनले प्राप्त गरेको हवाई प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्रको संख्या अघिल्लो वर्षको तुलनामा करिब एकतिहाइमा झरेको बताएका थिए। रूसले युक्रेनमाथि विशेषगरी ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रको आक्रमण बढाइरहेका बेला Patriot इन्टरसेप्टरको अभाव झन् गम्भीर बन्दै गएको उनको भनाइ थियो।

अगस्टको पहिलो सातासम्मको अवस्थाले समस्या कति गम्भीर छ भन्ने थप संकेत दिएको छ। रोयटर्सका अनुसार अमेरिकी सरकारले Patriot र THAAD इन्टरसेप्टरका महत्वपूर्ण पार्टपुर्जा उत्पादन बढाउन Lockheed Martin र Northrop Grumman सँग ३ अर्ब डलरभन्दा बढीको सम्झौता गरेको छ। उक्त सम्झौताअनुसार Patriot उत्पादन क्षमता तीन गुणा र THAAD सम्बन्धी उत्पादन क्षमता चार गुणासम्म बढाउने लक्ष्य राखिएको छ।

तर उत्पादन क्षमता बढाउनु र तत्काल आवश्यक पर्ने क्षेप्यास्त्र उपलब्ध गराउनु एउटै कुरा होइन। अत्याधुनिक क्षेप्यास्त्र निर्माणका लागि विशेष इन्जिन, सेन्सर, मार्गदर्शन प्रणाली तथा अन्य जटिल पार्टपुर्जाको आपूर्ति आवश्यक हुने भएकाले कारखानाको उत्पादन क्षमता बढाए पनि पर्याप्त संख्यामा हतियार हात पर्न समय लाग्नेछ। CSIS ले Patriot को उत्पादन हाल करिब ६५० वटा प्रतिवर्षको आधारभूत दरमा रहेको र विद्यमान पूर्वाधारको अधिकतम उपयोग गर्दा करिब २ हजार प्रतिवर्षसम्म पुर्‍याउन सकिने उल्लेख गरेको छ।

THAAD को अवस्था अझ संवेदनशील देखिन्छ। CSIS का अनुसार यसको उत्पादन दर हाल करिब ९६ इन्टरसेप्टर प्रतिवर्ष रहेकोमा Lockheed Martin ले थप पूर्वाधार र उपकरणमार्फत क्षमता ४०० प्रतिवर्षसम्म पुर्‍याउने योजना बनाएको छ। तर युद्धमा प्रयोग भएका क्षेप्यास्त्र पूर्ति गर्न आवश्यक नयाँ आपूर्तिको ठूलो हिस्सा २०२९ सम्ममा मात्र पूरा हुने अनुमान गरिएको छ।

अमेरिकाको यो क्षेप्यास्त्र संकटले हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रको सुरक्षामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ। दक्षिण कोरिया, जापान र अमेरिकी सैन्य उपस्थितिमा निर्भर अन्य साझेदार मुलुकका लागि Patriot र THAAD जस्ता प्रणाली महत्वपूर्ण छन्। अमेरिकी स्रोत र प्रतिरक्षा प्रणाली मध्यपूर्वतर्फ केन्द्रित हुँदा चीनसँग सम्भावित द्वन्द्वको अवस्थामा पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा तत्काल उपलब्ध सैन्य साधनको कमी हुन सक्ने रणनीतिक विश्लेषकहरूको चिन्ता छ। CSIS ले पनि घट्दो भण्डारले चीनसँग सम्भावित युद्धका लागि अमेरिकी तयारीमा ‘विन्डो अफ भल्नरेबिलिटी’ सिर्जना गरेको उल्लेख गरेको छ।

यद्यपि अमेरिकी अधिकारीहरूले अमेरिकासँग तत्कालै युद्ध सञ्चालन गर्न आवश्यक सबै हतियार समाप्त भएको दाबीलाई अस्वीकार गरेका छन्। तर समस्या तत्काल युद्ध लड्न सक्ने वा नसक्नेभन्दा पनि लामो समयसम्म उच्च तीव्रताको युद्ध सञ्चालन गर्ने क्षमता र एकै समयमा विभिन्न क्षेत्रमा सैन्य प्रतिबद्धता पूरा गर्न सक्ने क्षमतासँग सम्बन्धित रहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ। CSIS ले पनि अमेरिकासँग इरान युद्ध जारी राख्न तत्काल आवश्यक क्षेप्यास्त्र रहेको तर युद्धपछि घटेको भण्डारले भविष्यका द्वन्द्वका लागि जोखिम बढाएको निष्कर्ष निकालेको छ।

यसबीच अमेरिकी रक्षा उद्योगलाई उत्पादन तीव्र पार्न दबाब बढाइएको छ। Patriot र THAAD को उत्पादन विस्तारसँगै Tomahawk लगायतका अन्य क्षेप्यास्त्रको उत्पादन पनि बढाउने प्रयास भइरहेको छ। यसले अमेरिकी सैन्य रणनीतिको एउटा महत्वपूर्ण कमजोरी उजागर गरेको छ—विश्वको सबैभन्दा ठूलो सैन्य शक्ति भए पनि अत्याधुनिक क्षेप्यास्त्रको उत्पादन क्षमता लामो समयसम्म चल्ने उच्च तीव्रताको युद्धको माग पूरा गर्न तत्काल पर्याप्त नहुन सक्छ।

इरान युद्धले यसरी अमेरिकी सैन्य शक्तिको अर्को पक्षलाई उजागर गरेको छ। युद्ध मैदानमा अत्याधुनिक विमान, जहाज र क्षेप्यास्त्र प्रणालीको उपलब्धता मात्र पर्याप्त हुँदैन; तिनलाई निरन्तर पुनःभरण गर्न सक्ने औद्योगिक क्षमता पनि आधुनिक युद्धको निर्णायक पक्ष बन्न पुगेको छ। अमेरिकाले अब मध्यपूर्वको युद्ध सञ्चालनसँगै आफ्नै क्षेप्यास्त्र भण्डार पुनर्निर्माण, युक्रेन र अन्य साझेदारलाई आपूर्ति तथा चीन र रूससँग सम्भावित भविष्यका द्वन्द्वका लागि सैन्य तयारीबीच कठिन सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ।