उत्तर अफ्रिकामा रहेको स्पेनको सानो स्वायत्त सहर सेउटामा मोरक्कोबाट केही दिनमै ५० हजारभन्दा बढी आप्रवासी प्रवेश गरेपछि गम्भीर मानवीय तथा कूटनीतिक संकट उत्पन्न भएको छ। स्पेनी अधिकारीका अनुसार बिहीबार सुरु भएको सामूहिक प्रवेशका क्रममा समुद्रमा डुबेर तथा सीमावर्ती तटबन्ध र तारबार पार गर्ने क्रममा भीडमा च्यापिएर मृत्यु हुनेको संख्या आइतबारसम्म कम्तीमा ७२ पुगेको छ। एक हजारभन्दा बढीलाई स्वास्थ्य उपचार आवश्यक परेको छ। स्पेनको गृह मन्त्रालयले करिब ५० हजार मानिस प्रवेश गरेको जनाएको छ भने सेउटाका स्थानीय सरकार प्रमुख जुआन जेसुस भिभासले यो संख्या ६० हजारसम्म हुन सक्ने बताएका छन्। करिब ८४ हजार जनसंख्या रहेको सेउटाका लागि उच्च अनुमानअनुसारको यो आगमन सहरको कुल जनसंख्याको झन्डै तीनचौथाइ बराबर हो। रोयटर्सका अनुसार अधिकांश आप्रवासी मोरक्कोका युवा थिए, यद्यपि समूहमा महिला, बालबालिका र परिवार पनि सहभागी थिए।

आप्रवासीहरू समुद्रमा पौडिएर, ट्युब तथा अस्थायी साधन प्रयोग गरेर र ताराजाल तटबन्ध तथा सीमाका प्रवेशद्वार पार गर्दै सेउटा पुगेका थिए। केहीले पाँच घण्टासम्म समुद्रमा पौडिएको बताएका छन्। स्पेनी अधिकारीहरूले जुलाई ८ मा आएको सर्वोच्च अदालतको एउटा फैसलालाई तस्कर समूहले तोडमोड गरेर प्रचार गरेपछि अचानक ठूलो भीड सीमा क्षेत्रमा आइपुगेको बताएका छन्। उक्त फैसलाले समुद्रमा रोकिएका आप्रवासीलाई कानुनी प्रक्रिया पूरा नगरी तत्काल मोरक्को फर्काउन नमिल्ने भनेको थियो। तर त्यसको अर्थ उनीहरूलाई स्पेनमा बस्ने अधिकार प्राप्त हुनु वा पछि कानुनी प्रक्रियाबाट फिर्ता पठाउन नसकिनु थिएन। सामाजिक सञ्जालमा भने फैसलालाई “स्पेन खुला भयो” भन्ने भ्रामक सन्देशका रूपमा फैलाइएको थियो। इन्स्टाग्राम, टिकटक, एक्स र फेसबुकमा सेउटाको किनारमा सफलतापूर्वक पुगेका युवाका भिडियो तीव्र रूपमा फैलिएपछि अन्य हजारौँ युवामा पनि सीमापार गर्न सकिने विश्वास उत्पन्न भएको देखिन्छ। यद्यपि निश्चित सामाजिक सञ्जाल खाता, बोट वा कुनै सरकारद्वारा योजनाबद्ध रूपमा अभियान चलाइएको भन्ने दाबी पुष्टि गर्ने सार्वजनिक प्रमाण अहिलेसम्म उपलब्ध छैन। रोयटर्सको स्थलगत रिपोर्टमा अन्तर्वार्ता दिएका केही युवाले अनलाइन भिडियो हेरेपछि तत्काल सेउटा जाने निर्णय गरेको बताएका छन्।

मोरक्कोमा व्याप्त आर्थिक कठिनाइ, गरिबी, कमजोर सार्वजनिक सेवा र युवामा भविष्यप्रतिको निराशाले पनि सामूहिक पलायनलाई बल दिएको देखिएको छ। आधिकारिक तथ्यांकअनुसार मोरक्कोका १५ देखि २४ वर्ष उमेर समूहका करिब एकचौथाइ युवा शिक्षा, रोजगारी वा तालिममध्ये कुनैमा पनि संलग्न छैनन्। राम्रो काम, पारिवारिक सुरक्षा र युरोपमा नयाँ जीवन सुरु गर्ने चाहनाले धेरै युवालाई ज्यान जोखिममा राखेर समुद्र पार गर्न प्रेरित गरेको उनीहरूका भनाइबाट देखिन्छ। गर्मी मौसममा समुद्र अपेक्षाकृत शान्त हुनु पनि ठूलो संख्यामा मानिस एकैपटक पानीमा ओर्लनुको अर्को कारण मानिएको छ।

घटनामा मोरक्कोको भूमिकाबारे पनि प्रश्न उठेका छन्। केही विश्लेषकले स्पेनी प्रधानमन्त्री पेद्रो सान्चेजको हालैको अल्जेरिया भ्रमण र पश्चिमी सहारासम्बन्धी राजनीतिक विषयका कारण रबात असन्तुष्ट रहेको तथा मोरक्कोका सीमा अधिकारीले जानाजान निगरानी खुकुलो बनाएको हुन सक्ने बताएका छन्। सन् २०२१ मा पनि मोरक्कोले सीमा नियन्त्रण कमजोर बनाएपछि हजारौँ मानिस सेउटा प्रवेश गरेका थिए र त्यसलाई कूटनीतिक दबाबका रूपमा हेरिएको थियो। मोरक्कोले सेउटा र मेलिलामाथिको स्पेनी सार्वभौमिकता स्वीकार गर्दैन र यी भूभागलाई आफ्नो दाबीअन्तर्गत राख्दै आएको छ। तर मोरक्कोका एक सांसदले अहिलेको घटनामा राजनीतिक कारण रहेको आरोप अस्वीकार गरेका छन् भने स्पेन सरकारले मोरक्कोलाई भरपर्दो साझेदार भन्दै द्विपक्षीय सम्बन्ध राम्रो रहेको बताएको छ। त्यसैले सीमा जानाजान खुला गरिएको भन्ने आरोप अहिले पनि विश्लेषकहरूको आशंका मात्र हो, प्रमाणित निष्कर्ष होइन।

सेउटा पुगेका अधिकांश आप्रवासीले आफूले सोचेजस्तो अवस्था नपाएपछि मोरक्को फर्किएका छन्। स्पेनी अधिकारीका अनुसार पहिलो ४८ घण्टामै ४८ हजारभन्दा बढी मानिस फर्किएका थिए र सप्ताहन्तमा पनि फिर्ता जाने क्रम जारी रह्यो। सेउटाबाट स्पेनको मुख्य भूमिमा जाने मार्ग बन्द रहनु, सडक र सार्वजनिक स्थानमा खाना, पानी तथा आश्रय नपाइनु तथा पसल र व्यवसाय बन्द हुनु उनीहरू फर्किनुका प्रमुख कारण बने। कतिपयले सेउटालाई बाहिर निस्कन नसकिने खुला कारागारजस्तो अनुभव भएको बताएका छन्। स्पेनले अनियमित रूपमा सेउटा प्रवेश गरेका मानिसलाई मुख्य भूमि वा अन्य शेंगेन देशतर्फ जान अनुमति नदिने स्पष्ट पारेको छ। सेउटाबाट हवाई वा समुद्री मार्ग हुँदै बाहिरिने सबै यात्रुले प्रहरीको पहिचान जाँच पार गर्नुपर्ने भएकाले यहाँ प्रवेश गर्नु शेंगेन क्षेत्रमा स्वतन्त्र यात्रा गर्ने बाटो होइन।

यसअघि नै अत्यधिक चापमा रहेका स्थानीय आश्रयस्थलहरू सामूहिक प्रवेशपछि थप संकटमा परेका छन्। विशेष गरी अभिभावकविहीन नाबालिग राख्ने केन्द्र क्षमताभन्दा कैयौँ गुणा बढी भरिएको स्थानीय अधिकारीहरूले बताएका छन्। ठूलो संख्यामा आएका नाबालिगलाई कानुनी प्रक्रिया पूरा नगरी तत्काल फिर्ता पठाउन नमिल्ने भएकाले उनीहरूको आवास, स्वास्थ्य, सुरक्षा र पारिवारिक पहिचान निर्धारण सेउटा प्रशासनका लागि जटिल चुनौती बनेको छ। बालअधिकार संस्थाहरूले नाबालिगलाई सुरक्षा जोखिम वा राजनीतिक विवादको साधन नबनाउन आग्रह गरेका छन्। मानव अधिकार समूहहरूले पनि सीमा नियन्त्रण गर्दा शरण माग्ने अधिकार, सामूहिक निष्कासनविरुद्धको कानुनी सुरक्षा र कसैलाई जोखिमपूर्ण स्थानमा जबरजस्ती नफर्काउने सिद्धान्त पालना गर्न स्पेन र मोरक्कोलाई आग्रह गरेका छन्।

पुनः ठूलो संख्यामा समुद्री मार्गबाट प्रवेश हुन नदिन स्पेनले ताराजाल तटबन्धनजिक ५०० मिटर लामो अस्थायी तैरिने अवरोध जडान गरेको छ। उच्च क्षमताको हावा भरिने संरचना र समुद्रमा गाडिएका भारी नौसैनिक बोयाको संयुक्त प्रणालीबाट बनाइएको अवरोध पानीको सतहभन्दा ३० देखि ७० सेन्टिमिटरसम्म माथि उठ्ने र पानीमुनि करिब एक मिटर गहिराइसम्म फैलिने गरी तयार गरिएको छ। दुई अवरोधबीच स्पेनी सिभिल गार्डका डुंगाले गस्ती गर्न सक्ने जलमार्ग राखिएको छ। स्पेनले यसको छुट्टै लागत सार्वजनिक गरेको छैन। सिभिल गार्डको संगठनले भने ५०० मिटरको अवरोध वरिपरिबाट पौडिएर प्रवेश गर्ने प्रयास हुन सक्ने भन्दै थप कम्तीमा २०० अधिकारी परिचालन गर्न माग गरेको छ। रोयटर्सका अनुसार अवरोध जडानपछि रातभर नयाँ प्रवेश लगभग शून्यमा झरे पनि प्रहरी र सेनाको तैनाथी यथावत् राखिएको छ।

सेउटाको मानवीय संकटले युरोपेली संघभित्र गहिरो राजनीतिक विवादसमेत निम्त्याएको छ। इटालीले स्पेनसँगको शेंगेन व्यवस्थाअन्तर्गत एक महिनाका लागि अस्थायी सीमा जाँच पुनः लागू गरेको छ। यो व्यवस्था स्पेनी वा अन्य युरोपेली नागरिकलाई नभई स्पेनबाट हवाई वा समुद्री मार्ग हुँदै इटाली आउने गैर–ईयू नागरिकमाथि लक्षित हुने रोमले जनाएको छ। प्रधानमन्त्री जोर्जिया मेलोनीले यसलाई राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि आवश्यक अस्थायी कदम भनेकी छन्। स्पेनले भने अधिकांश आप्रवासी मोरक्को फर्किसकेको, उनीहरू सेउटाबाट स्पेनको मुख्य भूमिसम्म पुग्न नसकेको र इटालीका लागि प्रत्यक्ष सुरक्षा खतरा नबनेको भन्दै उक्त निर्णयलाई राजनीतिक रूपमा प्रेरित तथा ईयू एकताविरुद्धको कदम भनेको छ। रोयटर्सका अनुसार फ्रान्सले पनि स्पेनसँगको सीमामा निगरानी बढाएको छ।

घटनापछि ईयूका २२ सदस्य राष्ट्रले बाह्य सीमा सुरक्षा, मानव तस्करी नियन्त्रण र अचानक हुने सामूहिक प्रवेशको संयुक्त प्रतिकारका लागि समन्वित कदम माग गर्दै पत्र पठाएका छन्। ईयूको घुम्ती अध्यक्षता गरिरहेको आयरल्यान्डले मंगलबार, अगस्ट ४ मा सदस्य राष्ट्रका गृहमन्त्रीहरूको आपत्कालीन भिडियो बैठक बोलाएको छ। बैठकमा युरोपेली सीमा सुरक्षा निकाय फ्रन्टेक्सको भूमिका विस्तार गर्ने, मोरक्कोसँगको आप्रवासन सहकार्य पुनरावलोकन गर्ने, सीमावर्ती मुलुकलाई आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउने र सदस्य राष्ट्रले आन्तरिक शेंगेन सीमा जाँच लागू गर्न पाउने अवस्थाबारे बहस हुने अपेक्षा गरिएको छ। स्पेनले भने दण्डात्मक कदमको सट्टा सेउटाको मानवीय संरचना, नाबालिगको संरक्षण र बाह्य सीमा व्यवस्थापनका लागि साझा युरोपेली सहयोग माग्ने तयारी गरेको छ।

संकटको कूटनीतिक असर स्पेन–मोरक्को र ईयूमा मात्र सीमित रहेन। संयुक्त राष्ट्रसंघका लागि इजरायली राजदूत ड्यानी डानोनले स्पेनले इजरायललाई आलोचना गर्नुअघि अफ्रिकामा रहेका आफ्ना “औपनिवेशिक भूभाग”बारे जवाफ दिनुपर्ने टिप्पणी गरेपछि म्याड्रिड र जेरुसेलमबीच नयाँ विवाद सुरु भयो। स्पेनी यातायातमन्त्री ओस्कार पुएन्तेले त्यसप्रति संकेतात्मक प्रतिक्रिया दिएपछि सामाजिक सञ्जालमा इजरायल वा अमेरिकाले संकट उक्साएको भन्ने अपुष्ट आरोप फैलिएको थियो। ती आरोपको समर्थनमा सार्वजनिक प्रमाण नभएको समाचार विवरणहरूले स्पष्ट पारेका छन्। स्पेनस्थित इजरायली प्रतिनिधि दाना एर्लिचले डानोनको टिप्पणी इजरायल सरकारको आधिकारिक धारणा नभएको भन्दै त्यसबाट दूरी बनाएकी छन्। टाइम्स अफ इजरायलका अनुसार गाजा युद्ध र प्यालेस्टाइनलाई स्पेनले दिएको समर्थनका कारण पहिलेदेखि तनावपूर्ण रहेको दुई देशको सम्बन्ध सेउटा विवादपछि थप चिसिएको छ।

सेउटा र मेलिला युरोपेली संघ र अफ्रिकाबीचका दुई मात्र स्थलीय सीमाना हुन्। शताब्दीयौँदेखि स्पेनको नियन्त्रणमा रहेका यी भूभागमाथि मोरक्कोले सार्वभौमिकताको दाबी गर्दै आएको छ भने म्याड्रिडले तिनलाई स्पेनका अभिन्न स्वायत्त सहर मान्छ। यही भौगोलिक र ऐतिहासिक विवादले सेउटालाई आप्रवासन, सीमा सुरक्षा र क्षेत्रीय कूटनीतिक दबाबको संवेदनशील केन्द्र बनाएको छ। केही दिनमै ५० हजारभन्दा बढी मानिसको प्रवेश, कम्तीमा ७२ जनाको मृत्यु र त्यसपछि उत्पन्न युरोपेली विभाजनले अहिलेको संकटलाई स्थानीय सीमा घटनाबाट बहुआयामिक अन्तर्राष्ट्रिय संकटमा रूपान्तरण गरेको छ।