दुईपटक लेबर नेतृत्वमा पराजित भएर वेस्टमिन्स्टरबाट बाहिरिएका बर्नहमले म्यानचेस्टरमा आफ्नो राजनीतिक छवि पुनर्निर्माण गरे। क्षेत्रीय नेताबाट पुनः सांसद, लेबर नेता हुँदै अब उनी बेलायतको प्रधानमन्त्री बन्ने अन्तिम चरणमा पुगेका छन्।

लन्डन, १८ जुलाई, कुनै समय बेलायती राजनीतिमा आफ्नो सम्भावना समाप्त भएको ठानेर वेस्टमिन्स्टर छाडेका एन्डी बर्नहमको राजनीतिक यात्रा अप्रत्याशित रूपमा डाउनिङ स्ट्रिटसम्म आइपुगेको छ। सत्तारूढ लेबर पार्टीको नेतामा निर्विरोध चयन भएका बर्नहम सोमबार, २० जुलाईमा राजा चार्ल्स तृतीयलाई भेटेपछि बेलायतको नयाँ प्रधानमन्त्री बन्ने तयारीमा छन्।

लेबर पार्टीले शुक्रबार, १७ जुलाईमा बर्नहमलाई औपचारिक रूपमा पार्टी नेता घोषणा गरेको थियो। प्रधानमन्त्री किएर स्टार्मरले सोमबार राजासमक्ष राजीनामा बुझाएपछि राजाले बर्नहमलाई नयाँ सरकार गठन गर्न आमन्त्रण गर्ने संवैधानिक प्रक्रिया छ। संसद्मा लेबर पार्टीसँग बहुमत कायम रहेकाले प्रधानमन्त्री परिवर्तनका लागि तत्काल आमनिर्वाचन आवश्यक पर्दैन।

पार्टी नेतृत्वका लागि आवश्यक समर्थन जुटाउने उनी एकमात्र उम्मेदवार बनेका थिए। प्रतिनिधिसभाका अधिकांश लेबर सांसदको समर्थन पाएपछि अन्य सम्भावित प्रतिस्पर्धीहरू मैदानबाट बाहिरिएका थिए।

नयाँ नेताका रूपमा पहिलो सम्बोधन गर्दै उनले पार्टीभित्रको गुटबन्दी अन्त्य गर्ने, जनतामा पुनः आशा जगाउने र लन्डनमा केन्द्रित राजनीतिक तथा आर्थिक शक्ति स्थानीय समुदायसम्म पुर्‍याउने वाचा गरेका छन्।

वेस्टमिन्स्टरको स्थापित नेताबाट क्षेत्रीय विद्रोहीसम्म

५६ वर्षीय बर्नहमको राष्ट्रिय राजनीतिक यात्रा सन् २००१ मा Leigh निर्वाचन क्षेत्रबाट सांसद निर्वाचित भएपछि सुरु भएको थियो। टोनी ब्लेयर र गोर्डन ब्राउन नेतृत्वका लेबर सरकारहरूमा उनले कनिष्ठ मन्त्रीदेखि मन्त्रिपरिषद्का महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी सम्हाले।

गोर्डन ब्राउनको सरकारमा उनी अर्थ मन्त्रालयका मुख्य सचिव, संस्कृति, सञ्चार तथा खेलकुदमन्त्री र स्वास्थ्य मन्त्री बनेका थिए।

सन् २०१० मा लेबर पार्टी सत्ताबाट बाहिरिएपछि पनि उनी पार्टीको अग्रपंक्तिमा रहे। उनले छाया स्वास्थ्य मन्त्री र जेरेमी कोर्बिनको नेतृत्वमा छाया गृहमन्त्रीसहित विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाले।

तर राष्ट्रिय राजनीतिमा लामो अनुभव भए पनि उनको नेतृत्वको आकांक्षा दुईपटक असफल भयो। सन् २०१० र २०१५ मा लेबर नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा गरेका उनी दुवैपटक पराजित भए।

विशेषगरी सन् २०१५ मा जेरेमी कोर्बिनसँग पराजित भएपछि बर्नहमलाई स्पष्ट राजनीतिक पहिचान नभएको, अत्यधिक नियन्त्रित र वेस्टमिन्स्टर केन्द्रित नेता भएको आलोचना गरिएको थियो। आफ्नै सहकर्मी तथा पार्टी सदस्यबाट अस्वीकृत हुनु राजनीतिक जीवनकै पीडादायी क्षण भएको उनले पछि बताएका थिए।

यही पराजयले उनको राजनीतिक यात्रालाई नयाँ दिशातर्फ मोड्यो। सन् २०१७ मा उनले संसद् छाडेर नवस्थापित ग्रेटर म्यानचेस्टरको मेयर पदमा उम्मेदवारी दिए। राष्ट्रिय राजनीतिबाट क्षेत्रीय नेतृत्वमा जाने निर्णयलाई त्यतिबेला जोखिमपूर्ण कदम मानिए पनि अन्ततः यही निर्णय उनको राजनीतिक पुनर्जन्मको आधार बन्यो।

हिल्सबरो घटनाले बदलिएको राजनीतिक दृष्टिकोण

बर्नहमको राजनीतिक छवि निर्माणमा सन् २००९ को हिल्सबरो स्मृति समारोह महत्त्वपूर्ण मोड मानिन्छ। संस्कृति मन्त्रीका रूपमा समारोहलाई सम्बोधन गर्न पुगेका उनलाई पीडितका परिवार र लिभरपुल समर्थकले लामो समयसम्म विरोध र नाराबाजी गरेका थिए।

सन् १९८९ को हिल्सबरो रंगशाला दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका ९७ जनाका परिवारले दशकौँसम्म सत्य, न्याय र सरकारी जवाफदेहिताको माग गर्दै आएका थिए।

विरोधपछि बर्नहमले आक्रोशलाई बेवास्ता गर्नुको सट्टा घटनासम्बन्धी सरकारी कागजात सार्वजनिक गर्न र नयाँ स्वतन्त्र अनुसन्धान अघि बढाउन दबाब दिए। त्यसपछि हिल्सबरो स्वतन्त्र छानबिन प्रक्रिया अगाडि बढेको थियो।

बर्नहमका अनुसार उक्त घटनाले लन्डनको सत्ता र श्रमिक वर्गका समुदायबीचको दूरीबारे उनको सोच बदलिदिएको थियो। यही अनुभवपछि उनी क्रमशः क्षेत्रीय असमानता, सार्वजनिक निकायको जवाफदेहिता र केन्द्रीय शासनबाट उपेक्षित समुदायका मुद्दामा मुखर बन्न थाले।

म्यानचेस्टरमा पुनर्जन्म र ‘किङ अफ द नर्थ’को छवि

सन् २०१७ देखि २०२६ सम्म ग्रेटर म्यानचेस्टरका मेयर रहेका बर्नहमले यातायात, आवास, रोजगारी, सीप विकास र क्षेत्रीय अधिकारलाई आफ्नो राजनीतिक अभियानको केन्द्र बनाए।

उनको नेतृत्वमा ‘बी नेटवर्क’मार्फत स्थानीय बस सेवामाथि सार्वजनिक नियन्त्रण विस्तार गरियो। यस प्रणालीअन्तर्गत ग्रेटर म्यानचेस्टरका स्थानीय बस सेवासम्बन्धी निर्णय निजी कम्पनीहरूले नभई स्थानीय निकायबाट गरिने व्यवस्था लागू गरिएको थियो।

तर उनलाई राष्ट्रिय पहिचान दिलाउने सबैभन्दा ठूलो घटना सन् २०२० को कोभिड–१९ महामारी थियो। उत्तर इङ्ल्यान्डमा कडा प्रतिबन्ध लगाउँदा पर्याप्त आर्थिक सहायता नदिएको भन्दै उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री बोरिस जोनसनको सरकारसँग खुला टकराव गरे।

केन्द्र सरकारले उत्तरी क्षेत्रलाई सम्मानजनक व्यवहार नगरेको आरोप लगाउँदै बर्नहमले स्थानीय व्यवसाय, श्रमिक र न्यून आय भएका परिवारका लागि थप आर्थिक सुरक्षाको माग गरे।

यस संघर्षले उनलाई ‘किङ अफ द नर्थ’ अर्थात् ‘उत्तरका राजा’को उपनाम दिलायो। आलोचकहरूले यसलाई राजनीतिक प्रचार माने पनि समर्थकहरूले उनलाई लन्डनबाहिरका समुदायको आवाज उठाउने दृढ क्षेत्रीय नेता माने।

म्यानचेस्टरमा बिताएका नौ वर्षले उनलाई वेस्टमिन्स्टरका परम्परागत नेताबाट जनसम्पर्कमा बलियो, सहज र क्षेत्रीय असमानताविरुद्ध बोल्ने राजनीतिज्ञका रूपमा पुनःस्थापित गर्‍यो।

मेकरफिल्डको जोखिमपूर्ण उपनिर्वाचन

राष्ट्रिय राजनीतिमा फर्कन बर्नहमले सन् २०२६ मा अर्को ठूलो राजनीतिक जोखिम उठाए। ग्रेटर म्यानचेस्टरको मेयर पद छाडेर उनी मेकरफिल्ड निर्वाचन क्षेत्रको उपनिर्वाचनमा उम्मेदवार बने।

जुनमा भएको निर्वाचन जित्दै उनी नौ वर्षपछि पुनः संसद्मा प्रवेश गरे। उपनिर्वाचनमा उनको विजयलाई केवल संसदीय पुनरागमन नभई लेबर नेतृत्व र प्रधानमन्त्री पदतर्फको अभियानका रूपमा हेरिएको थियो।

स्थानीय निर्वाचनमा लेबरको कमजोर प्रदर्शन, सरकारको घट्दो लोकप्रियता र पार्टीभित्र स्टार्मरविरुद्ध बढेको असन्तुष्टिबीच बर्नहमको संसद् प्रवेशले नेतृत्व परिवर्तनको दबाब तीव्र बनायो।

स्टार्मरले राजीनामा घोषणा गरेपछि बर्नहमले अत्यधिक सांसद समर्थन प्राप्त गरे र औपचारिक प्रतिस्पर्धा नै नभई पार्टी नेता बने।

‘म्यानचेस्टरिज्म’ र नयाँ सरकारका प्राथमिकता

बर्नहम आफूलाई लेबर पार्टीको ‘सफ्ट लेफ्ट’ धारसँग नजिक मान्छन्। उनको राजनीतिक अवधारणालाई प्रायः ‘म्यानचेस्टरिज्म’ वा ‘व्यवसायमैत्री समाजवाद’ भनिन्छ।

यसले सार्वजनिक सेवा तथा अत्यावश्यक पूर्वाधारमा राज्यको बलियो भूमिका स्वीकार गर्दै निजी क्षेत्रसँग सहकार्य र क्षेत्रीय आर्थिक विकासलाई पनि महत्त्व दिन्छ।

उनले राजनीतिक तथा आर्थिक अधिकार लन्डनबाट सहर, क्षेत्र र स्थानीय समुदायमा हस्तान्तरण गर्ने योजना अघि सारेका छन्।

सार्वजनिक यातायात र ऊर्जाजस्ता अत्यावश्यक क्षेत्रमा सार्वजनिक नियन्त्रण बढाउने, सामाजिक हेरचाह प्रणाली सुधार गर्ने, नयाँ पुस्ताका काउन्सिल आवास निर्माण गर्ने तथा औद्योगिक रोजगारी सिर्जना गर्ने उनका प्रमुख प्रतिबद्धता हुन्।

उनले लेबरभित्रको वैचारिक झगडा रोक्दै पार्टीका विभिन्न धारलाई समेट्ने सरकार बनाउने संकेत पनि दिएका छन्।

यद्यपि उनको मन्त्रिपरिषद् संरचना, आर्थिक कार्यक्रम र सार्वजनिक स्वामित्व विस्तारको वास्तविक सीमा अझै स्पष्ट भइसकेको छैन। सुस्त अर्थतन्त्र, महँगी, जीवनयापनको बढ्दो लागत, दबाबमा रहेका सार्वजनिक सेवा र वित्तीय बजारको विश्वास कायम राख्नु उनको सरकारका प्रारम्भिक चुनौती हुनेछन्।

क्याम्ब्रिजको अंग्रेजी विद्यार्थीबाट प्रधानमन्त्रीसम्म

बर्नहमको शैक्षिक पृष्ठभूमि पनि बेलायतका आधुनिक प्रधानमन्त्रीहरूको परम्पराभन्दा केही फरक छ। उनले क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको फिट्जविलियम कलेजमा अंग्रेजी साहित्य अध्ययन गरेका थिए र सन् १९९१ मा अध्ययन पूरा गरेका थिए।

राज्य विद्यालय र श्रमिक वर्गीय उत्तरी समुदायबाट क्याम्ब्रिज पुगेका बर्नहमले विश्वविद्यालय प्रवेश गर्दा आफू त्यहाँका लागि उपयुक्त व्यक्ति नभएको अनुभूति गरेको बताउँदै आएका छन्।

क्याम्ब्रिजको सामाजिक वातावरण र आफ्नो पारिवारिक पृष्ठभूमिबीचको भिन्नताले उनमा वर्गीय असमानता तथा सामाजिक गतिशीलताप्रतिको राजनीतिक चेतना अझ बलियो बनाएको मानिन्छ।

सोमबार प्रधानमन्त्री बनेमा उनी स्ट्यान्ली बाल्डविनपछि क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरेका पहिलो बेलायती प्रधानमन्त्री हुनेछन्। बाल्डविनले सन् १९३७ मा प्रधानमन्त्री पद छाडेका थिए।

त्यसयता बेलायतको प्रधानमन्त्री पदमा अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय, विशेषगरी राजनीति, दर्शन र अर्थशास्त्र अर्थात् पीपीई अध्ययन गरेका नेताहरूको प्रभाव रहँदै आएको थियो।

अंग्रेजी साहित्य अध्ययन गरेका बर्नहमको उदयले उक्त लामो शैक्षिक परम्परामा पनि परिवर्तन ल्याउनेछ।

दुईपटक नेतृत्वमा पराजित भएका, वेस्टमिन्स्टरबाट स्वैच्छिक बहिर्गमन गरेका, नौ वर्षसम्म क्षेत्रीय नेतृत्व सम्हालेका र जोखिमपूर्ण उपनिर्वाचनमार्फत संसद्मा फर्किएका बर्नहम अहिले बेलायतको सर्वोच्च राजनीतिक पदको ढोकामा पुगेका छन्।

तर ‘उत्तरका राजा’का रूपमा प्राप्त लोकप्रियतालाई सम्पूर्ण बेलायतको प्रभावकारी नेतृत्वमा रूपान्तरण गर्न सक्नु नै अब उनको राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हुनेछ।