सामान्यत: धूम्रपान, मध्यपान र जुवातासजस्ता हानिकारक बानीलाई मात्र हामी कुलत मान्छौँ। धन र जन दुवैको क्षति गर्ने यस्ता व्यसनविरुद्ध सरकार र विकास साझेदारहरूले सचेतना फैलाइरहेकै छन्।
तर, पछिल्लो समय नेपाली समाजमा एउटा यस्तो ‘अदृश्य महामारी’ फैलिएको छ, जसले मानिसको विवेक र सामाजिक सद्भावलाई नै ध्वस्त बनाउँदैछ । त्यो हो, राजनैतिक कुलत।
जब मानिस कुनै विचार वा दलमा यसरी लिप्त हुन्छ कि उसले आफ्नो स्वतन्त्र विवेक गुमाउँछ, तब त्यो निष्ठा नभएर ‘कुलत’ बन्न पुग्छ।
के हो त राजनैतिक कुलत?
राजनैतिक चेत र राजनैतिक अन्धभक्तिका बीचमा आकाश-जमिनको फरक हुन्छ। हरेक विषयलाई (चाहे त्यो विकास होस् वा मानवीय सम्बन्ध) दलगत चश्माले मात्र हेर्नु र समाजका अन्य आयामहरू (आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक) लाई बेवास्ता गर्नु नै राजनैतिक कुलत हो।
राजनैतिक कुलतका लक्षणहरू
तपाईंको समाज वा स्वयं तपाईंमा निम्न लक्षण छन् भने बुझ्नुहोस्, तपाईं राजनैतिक कुलतको शिकार हुनुहुन्छ:
* एकपक्षीय दृष्टिकोण: हरेक व्यक्तिलाई क्षमता भन्दा पनि ‘कुन दलको हो?’ भन्ने नजरबाट हेर्नु।
* असहिष्णुता: आफूभन्दा फरक विचार राख्नेको अस्तित्व स्वीकार गर्न नसक्नु।
* अन्धभक्ति: विचार र सिद्धान्तभन्दा व्यक्ति (नेता) को पूजा गर्नु र उसको गलत कदमको पनि बचाउ गर्नु।
* सम्बन्धमा दरार: नाता-सम्बन्ध र छिमेकीपन भन्दा दलीय सम्बन्धलाई माथि राख्नु।
* विवेकशून्य समर्थन: ठीकलाई ठीक र बेठीकलाई बेठीक भन्नुको साटो “मेरो दलले गरेपछि सबै सही” भन्ने मानसिकता पाल्नु।
* छलफलको अभाव: तर्क र बहस गर्नुको साटो आफ्नो विचार अरूमाथि जबर्जस्ती लाद्न खोज्नु।
यसबाट बच्ने र बचाउने उपायहरू
यो कुलतबाट मुक्त भई स्वस्थ समाज निर्माण गर्न निम्न कदमहरू चाल्नु आवश्यक छ:
१ . राजनीतिलाई साध्य होइन, साधन मान्ने: राजनीति सबै नीतिको मूल नीति भए पनि यो जीवनको एउटा पाटो मात्र हो, पूरै जीवन होइन भन्ने बुझ्नुपर्छ।
२. अध्ययन र अनुसन्धान: कुनै पनि एजेन्डालाई सतही रूपमा समर्थन गर्नुभन्दा त्यसको गुण र दोषका आधारमा समालोचनात्मक विश्लेषण गर्ने बानी बसाल्ने।
३. सामाजिक मर्यादालाई प्राथमिकता: राजनीतिक विचार चुनाव र संगठनमा सीमित राख्नुपर्छ। सामाजिक संस्कार, नाता-सम्बन्ध र आपसी सद्भावलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।
४. खुला बहसको संस्कृति: फरक मत राख्ने मानिस दुश्मन होइन, ऊ समाजको अर्को पाटो हो भन्ने बुझेर संवाद र विमर्शलाई बढावा दिने।
५. लोकतान्त्रिक संस्कारको विकास: निर्वाचनलाई हार-जितको इख भन्दा पनि आवधिक प्रक्रियाको रूपमा स्विकार्ने मानसिकता बनाउने।
जबसम्म हाम्रो मस्तिष्क कुनै अदृश्य शक्ति वा दलको दास बन्छ, तबसम्म हामी साँच्चिकै स्वतन्त्र हुन सक्दैनौं।
विचारको दास बनेर होइन, समय र परिस्थिति अनुसार विवेक प्रयोग गर्ने नागरिक बन्नु नै आजको आवश्यकता हो। समाज विकासका लागि राजनैतिक कुलत त्यागौं र एक सचेत एवं स्वतन्त्र नागरिकको पहिचान बनाऔं।
